Ngoài Tết Nguyên đán, một năm ở phường Trung Mỹ Tây có nhiều dịp lễ theo lịch âm mà người dân vẫn giữ: rằm tháng Giêng, Thanh minh, lễ Phật đản, rằm tháng Bảy với lễ Vu Lan, Tết Trung thu, và ngày 23 tháng Chạp đưa ông Táo. Cùng với lễ Kỳ Yên ở các đình, những dịp này tạo nên nhịp văn hóa của phường, nối người gốc với người mới đến.
Bài này đi theo lịch một năm, mỗi dịp nêu ngắn gọn ý nghĩa văn hóa, những gì người ở đây thường làm, và cách người mới đến có thể tham gia. Bài tả phong tục như một phần văn hóa, không bàn về niềm tin, không hướng dẫn cúng bái chi tiết.
Ngày âm lịch đổi sang ngày dương lịch mỗi năm khác nhau; muốn biết chính xác, bạn tra lịch âm của năm đó.
Lịch lễ trong năm, nhìn nhanh
Bảng dưới gom các dịp chính. Mức độ đông vui có thể khác nhau theo khu phố:
| Dịp (âm lịch) | Người ở đây thường làm gì | Nơi đông người |
|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng | Đi chùa đầu năm, cúng rằm ở nhà | Chùa trong khu dân cư |
| Thanh minh (khoảng tháng Ba) | Tảo mộ, sửa sang mộ trong vườn, nghĩa trang | Các khu mộ gia đình, nghĩa trang |
| Rằm tháng Tư | Lễ Phật đản ở chùa | Chùa |
| Mùng 5 tháng Năm | Tết Đoan ngọ, ăn bánh ú, trái cây | Trong gia đình |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Vu Lan ở chùa, cúng cô hồn ở nhà, cửa hàng | Chùa, trước nhà, trước cửa tiệm |
| Rằm tháng Tám | Tết Trung thu, rước đèn cho trẻ | Hẻm, sân đình, nhà văn hóa khu phố |
| 23 tháng Chạp | Đưa ông Táo, bắt đầu dọn nhà đón Tết | Trong gia đình |
Ngoài các dịp chung này, mỗi đình còn có ngày Kỳ Yên riêng, mỗi gia đình có ngày giỗ riêng. Người mới đến chỉ cần nhớ vài mốc lớn là đã hiểu được phần nào nhịp sống của hàng xóm.
Rằm tháng Giêng: đi chùa đầu năm
Người Nam Bộ có câu quen thuộc về việc đi lễ rằm tháng Giêng, coi đó là dịp quan trọng đầu năm. Ở Trung Mỹ Tây, chiều tối rằm tháng Giêng, các chùa trong khu dân cư thường đông nhất năm. Người đến lễ, xin lộc đầu năm, gặp lại bà con sau Tết. Nhiều người lao động vừa từ quê lên cũng ghé chùa trước khi bắt đầu một năm làm việc.
Ở nhà, các gia đình gốc cúng rằm với mâm cơm, hoa quả. Có nhà tổ chức tiệc nhỏ mời bà con, hàng xóm. Đây là dịp sum họp cuối của mùa Tết, sau đó nhịp sống trở về bình thường.
Người mới đến muốn đi chùa rằm tháng Giêng nên đi sớm, gửi xe từ xa vì các hẻm quanh chùa dễ kẹt. Ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, và kiên nhẫn chờ khi đông người.
Ở các xưởng, cửa hàng, rằm tháng Giêng cũng là dịp cúng đầu năm cầu buôn bán thuận lợi. Dọc các trục buôn bán như Quốc lộ 1, Tô Ký, Nguyễn Ảnh Thủ, chiều rằm có thể thấy nhiều cửa tiệm bày mâm cúng trước cửa. Với người làm công, đây đôi khi là dịp được chủ mời bữa cơm đầu năm.
Thanh minh: tảo mộ giữa khu dân cư
Tiết Thanh minh, thường rơi vào khoảng tháng Ba âm lịch, là dịp các gia đình đi tảo mộ: nhổ cỏ, sơn sửa, thắp nhang, đặt hoa. Ở Trung Mỹ Tây, vì nhiều gia đình gốc còn mộ trong vườn, cảnh tảo mộ có thể diễn ra ngay giữa khu dân cư: cả nhà quây quần quanh mấy ngôi mộ nhỏ giữa hai dãy nhà.
Người thuê trọ cạnh khu mộ gia đình có thể thấy người lạ ra vào sân trong mấy ngày này; đó là con cháu chủ đất về thăm mộ. Cách cư xử đúng mực là nhường lối đi, giữ yên lặng, không phơi đồ, không để xe chắn khu mộ.
Với những gia đình có mộ ở nghĩa trang xa, dịp Thanh minh là chuyến đi ra ngoại thành hoặc về quê. Người nhập cư có mộ người thân ở quê thường gửi tiền về nhờ người nhà tảo mộ thay.
Thanh minh cũng là lúc nhiều gia đình gốc bàn chuyện mộ phần: sửa lại, xây mới, hay dời về nghĩa trang khi đất vườn đã chia cho con cháu. Đây là quyết định riêng của từng nhà, theo quy định về mai táng và quy hoạch của địa phương. Người ngoài chỉ nên lắng nghe, không bình phẩm.
Phật đản và Đoan ngọ: hai dịp giữa năm
Rằm tháng Tư là lễ Phật đản. Ở các chùa trong khu dân cư, dịp này thường có trang trí cờ, đèn, có lễ tắm Phật, có nơi tổ chức diễu hành xe hoa nhỏ trong khu vực hoặc phát cơm chay cho người lao động. Người đến chùa dịp này đông, nhất là buổi tối. Với người mới đến, đây là dịp dễ để làm quen với chùa gần nhà, vì không khí vui vẻ, cởi mở.
Mùng 5 tháng Năm là Tết Đoan ngọ, ở Nam Bộ còn gọi là Tết giết sâu bọ theo cách nói chung của người Việt. Các gia đình gốc thường cúng ông bà với bánh ú, chè, trái cây theo mùa như mận, xoài, vải; có nhà cho trẻ ăn trái cây, bánh vào buổi sáng sớm. Người miền Bắc, miền Trung ở trọ thì giữ món riêng của quê như rượu nếp, cơm rượu.
Hai dịp này không ồn ào như Tết hay Trung thu, nhưng cho thấy lịch văn hóa của phường dày đặc hơn người ta nghĩ. Gần như tháng nào cũng có một lý do để hàng xóm biếu nhau đĩa bánh, rổ trái cây.
Rằm tháng Bảy: Vu Lan và cúng cô hồn
Rằm tháng Bảy ở Nam Bộ có hai lớp. Ở chùa là lễ Vu Lan, mùa báo hiếu cha mẹ, với nghi thức cài hoa lên áo: hoa màu cho người còn cha mẹ, hoa trắng cho người đã mất cha mẹ. Chùa trong khu dân cư thường đông người suốt tháng Bảy, nhất là những ngày quanh rằm.
Ở nhà và ở các cửa hàng là tục cúng cô hồn: bày mâm cúng trước cửa với cháo trắng, gạo muối, bánh kẹo, trái cây, tiền lẻ; cúng xong cho trẻ con trong xóm “giật cô hồn”. Ở một vùng nhiều cửa hàng, xưởng, kho như ven Quốc lộ 1, cảnh cúng trước cửa tiệm vào những ngày này khá phổ biến.
Tục giật cô hồn là nét văn hóa vui của trẻ con, nhưng ở nơi đông người có thể gây chen lấn, nguy hiểm, nhất là gần đường lớn. Người cúng nên chọn chỗ an toàn trong sân, chia đồ cho trẻ thay vì để giành; phụ huynh nên đi cùng con nhỏ.
Tháng Bảy âm lịch cũng là tháng nhiều người kiêng làm việc lớn như cưới hỏi, dọn nhà, khai trương. Đây là thói quen văn hóa của một bộ phận người dân, không phải quy định gì. Nếu bạn định tổ chức việc gì trong tháng này ở khu có nhiều nhà gốc, biết điều đó giúp hiểu vì sao hàng xóm có thể ngạc nhiên.
Tết Trung thu: đêm của trẻ con trong hẻm
Rằm tháng Tám là dịp trẻ con chờ đợi nhất sau Tết. Ở Trung Mỹ Tây, Trung thu thường được tổ dân phố, khu phố, nhà văn hóa, chùa hay nhóm thiện nguyện tổ chức cho trẻ trong hẻm: phát quà, phá cỗ, rước đèn, múa lân. Con của người gốc và con của người thuê trọ cùng xếp hàng nhận lồng đèn, cùng ngồi ăn bánh.
Với nhiều gia đình nhập cư, đây là dịp hiếm hoi con được vui chơi cùng bạn bè hàng xóm theo kiểu tập thể, khi cha mẹ bận làm ca. Một đêm Trung thu ở hẻm có thể là kỷ niệm đẹp nhất trong năm của đứa trẻ.
Nếu bạn muốn góp sức, khu phố thường cần người phụ tổ chức, người góp quà, người dẫn trò. Hỏi tổ trưởng từ đầu tháng Tám âm lịch để kịp chuẩn bị. Khi rước đèn, nhắc trẻ tránh đường lớn, không dùng lồng đèn nến gần vật dễ cháy.
Trong các gia đình gốc, Trung thu còn là dịp cúng trăng với bánh nướng, bánh dẻo, trái cây, có nhà bày mâm ngoài sân cho trẻ con ngắm trăng. Người miền Bắc ở trọ đôi khi bày mâm cỗ Trung thu kiểu quê với con giống bột, bưởi kết hình, cho con biết nếp nhà mình.
Đưa ông Táo và những ngày cuối năm
Ngày 23 tháng Chạp. Theo tục, gia đình cúng đưa ông Công ông Táo về trời. Ở Nam Bộ, mâm cúng thường có hoa quả, chè xôi, có nhà cúng cá chép. Từ ngày này, nhịp chuẩn bị Tết bắt đầu rõ rệt.
Thả cá đúng chỗ. Nhiều gia đình thả cá chép sau khi cúng. Ở vùng đô thị, nên thả ở nơi nước sạch, có lối xuống an toàn, không vứt cả túi ni lông xuống nước, không thả xuống mương cống ô nhiễm khiến cá chết.
Dọn nhà, dọn hẻm. Cuối năm là dịp tổng vệ sinh nhà cửa. Một số khu phố tổ chức dọn hẻm chung. Người thuê trọ trước khi về quê cũng nên dọn phòng, vứt rác đúng nơi, không để rác chất đống trước cửa trong những ngày nghỉ.
Đốt vàng mã an toàn. Ở những nhà có tục đốt vàng mã, nên đốt trong lò hoặc thùng kim loại, xa vật dễ cháy, có người trông đến khi tắt hẳn. Khu trọ đông người, dây điện chằng chịt là nơi một đốm lửa nhỏ có thể thành tai họa.
Người mới đến tham gia lễ trong năm thế nào
Bạn không cần theo đủ mọi phong tục của người địa phương. Nhưng biết lịch lễ giúp bạn hiểu vì sao hôm nay hẻm có mâm cúng, vì sao chùa đông, vì sao hàng xóm mời ăn. Tham gia một vài dịp, như dự Trung thu cùng con, đi chùa rằm tháng Giêng, góp quà cho trẻ trong xóm, là cách tự nhiên để làm quen.
Nếu quê bạn có lễ riêng, cứ giữ. Phường Trung Mỹ Tây là nơi nhiều nếp quê cùng tồn tại; một mâm cúng theo kiểu miền Bắc hay miền Trung trong phòng trọ không làm ai khó chịu, miễn là an toàn và gọn gàng.
Điều duy nhất cần tránh là áp phong tục của mình lên người khác, hoặc chê bai cách người khác làm. Tôn trọng là nguyên tắc chung giúp những con hẻm nhiều nguồn gốc sống yên ổn qua mọi mùa lễ.
Một cách đơn giản để bắt đầu là ghi các ngày rằm, mùng một vào lịch điện thoại. Những ngày ấy, đi chậm qua hẻm, bạn sẽ thấy mâm cúng, khói nhang, chùa sáng đèn, và hiểu thêm một chút về những người sống cạnh mình. Hỏi han một câu, nhận một miếng bánh hàng xóm mời, là đã tham gia rồi.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng năm nay rơi vào ngày nào dương lịch?
Ngày dương lịch của rằm tháng Giêng thay đổi mỗi năm, thường rơi vào tháng Hai dương lịch. Bạn tra lịch âm của năm đó trên lịch giấy hoặc ứng dụng lịch. Các chùa thường đông người từ chiều tối hôm trước đến hết ngày rằm.
Cài hoa hồng trong lễ Vu Lan có ý nghĩa gì?
Trong lễ Vu Lan, người còn cha mẹ thường được cài hoa màu, người đã mất cha hoặc mẹ được cài hoa trắng. Nghi thức này nhắc mọi người nhớ ơn cha mẹ. Đây là nét văn hóa phổ biến ở các chùa Việt Nam, không bắt buộc với người đến dự.
Trung thu ở khu phố ai tổ chức?
Thường do ban điều hành khu phố, tổ dân phố, nhà văn hóa phối hợp với các đoàn thể, chùa, nhóm thiện nguyện hoặc nhà hảo tâm. Quy mô mỗi nơi khác nhau. Hỏi tổ trưởng nơi bạn ở để biết lịch và cách đăng ký cho con.
Thả cá chép ngày ông Táo ở đâu cho đúng?
Nên thả ở sông, hồ có nước sạch, lối xuống an toàn, và không vứt túi ni lông xuống nước. Tránh thả vào mương, cống ô nhiễm vì cá sẽ chết. Một số nơi có người thu gom cá để thả đúng chỗ.
Người không theo phong tục có cần cúng cô hồn không?
Không bắt buộc. Cúng cô hồn là tục của nhiều gia đình, cửa hàng ở Nam Bộ, nhưng mỗi người tự quyết theo nếp nhà mình. Nếu bạn không cúng, chỉ cần tôn trọng hàng xóm làm lễ và nhắc trẻ an toàn khi tham gia giật cô hồn.