Lễ Kỳ Yên là lễ lớn nhất trong năm của đình làng Nam Bộ, trong đó có các đình ở khu vực Trung Mỹ Tây và Tân Chánh Hiệp cũ. “Kỳ Yên” nghĩa là cầu cho yên ổn: dân làng cầu mưa thuận gió hòa, làm ăn khấm khá, xóm làng bình an. Lễ thường kéo dài một đến ba ngày, gồm rước sắc, cúng tiền hiền hậu hiền, xây chầu hát bội, chánh tế và hồi sắc.
Ngày tổ chức mỗi đình mỗi khác, theo lệ làng truyền lại, có đình làm vào đầu năm, có đình vào giữa hoặc cuối năm âm lịch. Muốn biết đình gần nhà mình làm lễ ngày nào, cách chắc nhất là hỏi ban quý tế hoặc người giữ đình, vì lịch có thể điều chỉnh theo năm.
Bài này giới thiệu lễ Kỳ Yên như một sinh hoạt văn hóa, giúp người mới đến hiểu những gì đang diễn ra và tham dự cho đúng mực. Bài không bàn về niềm tin.
Trình tự một lễ Kỳ Yên thường gặp
Các đình Nam Bộ có trình tự khá giống nhau, dù tên gọi và thứ tự chi tiết có thể khác tùy nơi. Một lễ đầy đủ thường gồm:
- Chuẩn bị: ban quý tế họp, phân công, dọn dẹp đình, dựng rạp, treo cờ, chuẩn bị lễ vật. Dân làng góp tiền, góp công.
- Thỉnh sắc hoặc rước sắc: nếu đình có sắc phong, sắc được thỉnh ra trong nghi thức trang trọng, có đội lễ, trống chiêng, có nơi rước kiệu quanh khu vực.
- Túc yết: nghi thức cúng ra mắt, báo cáo với thần về việc làng mở lễ, thường vào buổi tối ngày đầu.
- Cúng tiền hiền, hậu hiền: tưởng nhớ những người có công khai phá và xây dựng làng.
- Xây chầu và hát bội: người có uy tín đánh trống chầu mở màn, sau đó là các tích tuồng hát bội diễn trên võ ca. Có đình nay thay bằng đờn ca tài tử hoặc chỉ giữ phần xây chầu.
- Chánh tế: nghi thức cúng chính, thường vào khuya hoặc rạng sáng, có chủ tế, bồi tế, đội lễ sinh xướng lễ theo nghi thức cổ.
- Hồi sắc: đưa sắc về chỗ cũ, khép lại lễ. Sau đó là phần thụ lộc, ăn cỗ chung.
Không phải đình nào cũng giữ đủ các phần trên. Ở những đình nhỏ trong khu dân cư, lễ có thể rút gọn trong một ngày, bỏ hát bội vì không còn đủ kinh phí hoặc không gian. Điều đó không làm lễ kém giá trị; nó cho thấy cộng đồng đang giữ những gì còn giữ được.
Một mùa lễ nhìn từ người lo việc đình
Người ngoài chỉ thấy ngày lễ, nhưng với ban quý tế và những người giúp việc đình, Kỳ Yên là cả một mùa công việc. Một mùa lễ điển hình có thể diễn ra như sau:
- Vài tuần trước lễ: ban quý tế họp, định ngày theo lệ, dự trù kinh phí, liên hệ đoàn hát nếu có, báo với chính quyền về việc tổ chức sinh hoạt đông người.
- Hai tuần trước: đi vận động đóng góp, ghi sổ công đức; liên hệ người nấu cỗ, thuê rạp, bàn ghế.
- Tuần trước lễ: lau chùi đồ thờ, đánh bóng lư đồng, thay áo cho khám thờ, quét vôi, sửa chỗ hư; tập lại nghi thức cho đội lễ.
- Ngày trước lễ: dựng rạp, treo đèn, chuẩn bị lễ vật, đi chợ cho cỗ. Bếp đỏ lửa từ chiều.
- Những ngày lễ: lần lượt các nghi thức; người lo việc thức gần như trọn đêm chánh tế.
- Sau lễ: dọn dẹp, trả rạp, tính toán thu chi, dán bảng công khai tên người đóng góp.
Phần lớn những người làm các việc này là người lớn tuổi, làm không công. Hiểu khối lượng công việc phía sau giúp người dự lễ thông cảm hơn với những chỗ chưa chu đáo, và có thể nhận ra mình có thể giúp ở khâu nào.
Hát bội và xây chầu: phần hồn của lễ
Hát bội là loại hình sân khấu truyền thống gắn chặt với đình Nam Bộ. Ngày trước, mỗi mùa Kỳ Yên là dịp cả làng xem tuồng: những tích tuồng về trung hiếu tiết nghĩa, diễn suốt đêm trên võ ca, trẻ con ngồi kín sân đình. Trước khi diễn có nghi thức xây chầu, một người cao tuổi có uy tín cầm dùi đánh trống chầu, vừa mở màn vừa “chấm điểm” diễn viên bằng tiếng trống.
Ngày nay, hát bội ở các đình vùng ven TP Hồ Chí Minh thưa dần. Đoàn hát ít, chi phí mời đoàn cao so với quỹ của đình, khán giả trẻ ít quen. Nhiều đình chỉ mời đoàn vào những năm có điều kiện, hoặc giữ phần xây chầu tượng trưng.
Nếu năm đó đình gần nhà bạn có hát bội, hãy dành một buổi tối đến xem. Bạn không cần hiểu hết tích tuồng; chỉ cần nhìn trang phục, nghe trống, xem cách người lớn tuổi phản ứng với từng đoạn, là đã chạm vào một lớp văn hóa đang ngày càng hiếm.
Một vài chi tiết giúp bạn xem hát bội thú vị hơn: mặt diễn viên được vẽ theo màu mang ý nghĩa, mặt đỏ thường là người trung dũng, mặt trắng có thể là kẻ gian; tiếng trống chầu dồn dập là lời khen, tiếng trống lơi là lời chê nhẹ. Hỏi người cao tuổi ngồi cạnh, họ thường sẵn lòng giải thích từng vai, từng đoạn.
Cỗ đình và việc thụ lộc
Cỗ đình là gì. Sau phần cúng, lễ vật được hạ xuống, dân làng và khách cùng ăn chung gọi là thụ lộc. Mâm cỗ thường là các món Nam Bộ quen thuộc của đám tiệc ở làng, do các bà, các chị trong làng nấu hoặc thuê người nấu.
Ai được ăn cỗ. Thường là người trong ban quý tế, người góp công góp của, khách mời, và dân làng đến dự. Người mới đến nếu được mời thì cứ ngồi; nếu không chắc, hỏi người trong ban quý tế, đừng tự ý vào mâm.
Góp vào cỗ. Người dân có thể góp tiền, góp gạo, góp công nấu, phục vụ. Góp bao nhiêu là tùy tâm, không ai bắt buộc. Một số đình ghi tên người góp lên bảng công đức.
Ứng xử trong mâm. Đợi người lớn tuổi nhất mâm cầm đũa trước, mời mọi người cùng ăn, không gắp lựa. Ăn xong phụ dọn nếu có thể; đây là việc được quý hơn bất cứ lời khen nào.
Người mới đến dự lễ cần biết gì
Lễ Kỳ Yên mở cửa cho mọi người. Vài điều giúp bạn tham dự thoải mái và đúng mực:
- Hỏi trước lịch lễ ở ban quý tế hoặc người giữ đình; biết giờ các phần chính để chọn lúc đến.
- Ăn mặc lịch sự, kín đáo; màu sắc trang nhã. Không cần trang phục truyền thống nếu bạn không phải người trong đội lễ.
- Đứng xem ở vị trí không cản lối đi của đội lễ, không chen lên chụp ảnh sát bàn thờ khi đang cúng.
- Giữ trật tự trong phần chánh tế, đây là phần trang nghiêm nhất, thường vào ban đêm.
- Nếu muốn thắp nhang, chờ lúc đội lễ đã xong phần nghi thức, hỏi người trong đình chỗ thắp.
- Trẻ em đi cùng cần được nhắc không chạy nhảy trong chánh điện, không nghịch trống chiêng.
- Chụp ảnh thì được, nhưng hạn chế đèn chớp và không quay cận mặt người khi chưa hỏi.
Một cử chỉ nhỏ được người làng quý là hỏi thăm, cảm ơn ban quý tế khi ra về. Lễ Kỳ Yên tồn tại được là nhờ công sức của số ít người lo việc; một lời cảm ơn từ người mới đến có ý nghĩa với họ hơn bạn nghĩ.
Chụp ảnh, quay phim lễ đình cho đúng mực
Hỏi trước khi chụp gần. Chụp toàn cảnh sân đình, rạp, đám đông từ xa thì thường không sao. Muốn chụp cận bàn thờ, đội lễ, người cao tuổi, hãy hỏi ban quý tế hoặc chính người đó.
Không cản nghi thức. Đội lễ di chuyển theo trình tự; đứng chắn lối đi, chen lên trước chủ tế để lấy góc máy là điều người làng khó chịu nhất. Chọn chỗ đứng từ trước, đứng yên.
Tắt đèn chớp, giảm tiếng máy. Phần chánh tế diễn ra trong không khí trang nghiêm, ánh sáng nến và đèn vàng. Đèn chớp và tiếng máy liên tục làm mất không khí và làm phiền người cúng.
Cẩn trọng khi đăng lên mạng. Ghi đúng tên đình, tên lễ, không gắn thêm lời bình về niềm tin hay chê bai cách cúng. Nếu ảnh có mặt người rõ, cân nhắc xin phép hoặc làm mờ.
Gửi lại ảnh cho đình. Ảnh đẹp về lễ là tư liệu quý cho chính ban quý tế, nhiều đình không có người chụp. Gửi lại một bộ ảnh là món quà thiết thực.
Kỳ Yên giữa đô thị: giữ lễ trong điều kiện mới
Tổ chức lễ Kỳ Yên ở một khu dân cư đông đúc có nhiều khó khăn mà đình làng ở quê không gặp. Sân đình hẹp, rạp dựng lấn ra hẻm, trống chiêng ban đêm có thể làm phiền nhà xung quanh, người thuê trọ đi làm ca ngủ ngày. Kinh phí dựa vào đóng góp trong khi số người gắn bó với đình giảm.
Nhiều ban quý tế đã điều chỉnh: rút ngắn thời gian, dời bớt nghi thức vào ban ngày, thông báo trước cho hàng xóm, giữ âm thanh vừa phải. Có nơi kết hợp lễ với hoạt động cho cả khu phố như phát quà cho trẻ, cơm chung cho người lao động, để lễ không chỉ là việc của người gốc.
Người dân sống quanh đình cũng có phần trách nhiệm: thông cảm vài ngày ồn ào mỗi năm, góp ý nhẹ nhàng nếu thấy ảnh hưởng quá mức, và tốt nhất là đến xem một lần để hiểu vì sao người ta vẫn giữ lễ.
Vì sao Kỳ Yên vẫn đáng giữ
Với người gốc, Kỳ Yên là sợi dây nối với ông bà, với làng xưa đã biến mất dưới nhà cửa. Mỗi năm, những người đã dọn đi nơi khác vẫn về dự lễ, gặp lại bà con, xóm giềng cũ. Lễ đình là dịp hiếm hoi một cộng đồng đã tản mát còn tụ họp lại.
Với người mới đến, Kỳ Yên là một cửa vào văn hóa nơi mình đang sống. Biết đình gần nhà, dự lễ một lần, ăn một mâm cỗ với người làng, là cách nhanh để thấy mình không chỉ là khách thuê phòng.
Với phường mới, lễ Kỳ Yên ở các đình là một phần bản sắc khó tìm thấy ở những khu đô thị mới tinh. Giữ được lễ, dù ở quy mô nhỏ, là giữ được một mạch văn hóa mà nếu đứt, không cách nào nối lại.
Và với những người đang lo lễ, sự có mặt của người dự là phần thưởng lớn nhất. Một sân đình đông người, có cả trẻ con, có người lạ đứng xem, cho họ thấy công sức của mình vẫn có người trân trọng, đủ để năm sau tiếp tục.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Kỳ Yên ở Trung Mỹ Tây tổ chức vào tháng mấy?
Mỗi đình có ngày lễ riêng theo lệ làng, thường tính theo âm lịch, có đình làm đầu năm, có đình làm giữa hoặc cuối năm. Ngày cụ thể có thể điều chỉnh theo năm. Hỏi ban quý tế hoặc người giữ đình là cách chắc nhất để biết lịch.
Kỳ Yên khác gì cúng rằm ở đình?
Cúng rằm, mùng một là cúng định kỳ, đơn giản, thường do người giữ đình thực hiện. Kỳ Yên là lễ lớn nhất năm, kéo dài một đến vài ngày, có đủ nghi thức rước sắc, chánh tế, có thể có hát bội và cỗ đình, cả làng tham gia.
Có phải đóng tiền mới được dự lễ Kỳ Yên không?
Không. Lễ mở cửa cho mọi người đến xem và tham dự. Việc góp tiền, góp công là tự nguyện, góp bao nhiêu tùy tâm. Nếu được mời ăn cỗ mà bạn muốn góp, có thể gửi ban quý tế hoặc bỏ vào hòm công đức.
Đưa trẻ nhỏ đi xem lễ đình có được không?
Được, và là dịp tốt để trẻ biết về văn hóa nơi mình sống. Nên chọn phần ban ngày hoặc buổi tối sớm, tránh phần chánh tế khuya. Dặn trẻ giữ trật tự, không chạm vào đồ thờ, trống chiêng, và luôn có người lớn đi kèm.
Muốn tham gia đội lễ ở đình thì làm thế nào?
Hãy đến gặp ban quý tế vào ngày thường, bày tỏ mong muốn. Đội lễ thường cần người học nghi thức, xướng lễ, đánh trống chiêng. Mỗi đình có lệ riêng về việc ai được tham gia; hãy hỏi kỹ và kiên nhẫn học từ người đi trước.