Người tìm việc quanh Công viên phần mềm Quang Trung hay gặp năm kiểu bẫy: việc online "làm nhiệm vụ" phải nạp tiền, khoá học công nghệ "cam kết việc làm" kèm hợp đồng vay, tin tuyển dụng giả danh một công ty trong khu để thu phí hoặc lấy giấy tờ, phỏng vấn trực tuyến bắt cài ứng dụng lạ, và lời mời việc lương cao ở nước ngoài. Điểm chung: bạn phải đưa tiền, đưa giấy tờ hoặc đưa quyền điều khiển điện thoại trước khi có việc thật.
Nhóm bị nhắm nhiều là sinh viên công nghệ thông tin sắp ra trường, người mới từ tỉnh lên đang ở trọ, người đang thất nghiệp sốt ruột tìm việc. Bài mô tả cách từng kiểu vận hành, dấu hiệu nhận ra và việc nên làm nếu đã lỡ mắc. Bài không thay cho hướng dẫn của cơ quan công an; khi bị lừa, báo cơ quan công an nơi gần nhất.
Kiểu 1: việc online làm nhiệm vụ
Một tin nhắn lạ hoặc bài đăng trong nhóm việc làm mời "cộng tác viên làm tại nhà": thả tim, đánh giá sản phẩm, xem video, đặt đơn ảo giúp tăng doanh số cho cửa hàng. Mấy nhiệm vụ đầu được trả tiền thật, nhanh, để tạo lòng tin. Sau đó bạn được đưa vào nhóm kín, nhận "nhiệm vụ lớn" phải nạp tiền trước, hứa hoàn cả gốc lẫn hoa hồng. Khi đã nạp, hệ thống báo "thao tác sai", "cần nạp thêm để mở khoá", và tiền không bao giờ về.
Kiểu này đánh vào người có thời gian rảnh và đang cần tiền: sinh viên, người chờ việc, người làm ca đêm muốn kiếm thêm. Dấu hiệu nhận ra rất rõ: việc dễ quá so với tiền nhận; phải nạp tiền để được làm việc; giao tiếp chỉ qua ứng dụng nhắn tin, không có hợp đồng, không có tên công ty thật; trong nhóm có nhiều "thành viên" khoe nhận tiền liên tục.
Nguyên tắc đơn giản: không có việc làm thật nào yêu cầu người làm nạp tiền để được trả lương. Gặp yêu cầu nạp tiền, dừng ngay, kể cả khi đã nhận được vài khoản nhỏ trước đó — đó chính là mồi.
Kiểu 2: khoá học công nghệ cam kết việc làm
Quanh các khu công nghệ có nhiều nơi dạy lập trình, kiểm thử, thiết kế; phần lớn dạy nghiêm túc. Bẫy nằm ở một số nơi quảng cáo "học xong cam kết có việc ở công ty trong QTSC", "lương ngay sau khoá học", kèm học phí lớn và đề nghị ký hợp đồng vay tiêu dùng với một công ty tài chính ngay tại chỗ để "học trước trả sau". Lời cam kết việc làm thường được ghi rất mơ hồ, điều kiện để được hoàn tiền gần như không thể đạt.
Người học bỏ cuộc giữa chừng vẫn phải trả khoản vay; người học xong không có việc cũng vẫn phải trả. Một số nơi còn tuyển "nhân viên" rồi bắt học khoá của chính họ trước khi làm, học phí trừ dần vào lương không bao giờ đủ.
Trước khi đăng ký, hỏi: cam kết việc làm ghi trong hợp đồng như thế nào, nếu không có việc thì hoàn bao nhiêu, trong bao lâu; khoá học có học thử không; học viên cũ đang làm ở đâu và có thể liên lạc không. Không ký hợp đồng vay tại chỗ trong buổi tư vấn; mang về đọc, hỏi người thân. Nếu cần học, nhiều tài liệu mở và lớp học phí vừa phải đủ để bắt đầu.
Kiểu 3: giả danh công ty trong công viên
Tên Công viên phần mềm Quang Trung và tên các công ty lớn trong khu bị mượn để tạo lòng tin. Những biểu hiện hay gặp:
- Tin tuyển dụng dùng tên, logo một công ty thật nhưng liên lạc qua số điện thoại cá nhân, tài khoản mạng xã hội mới lập, email miễn phí không mang tên miền của công ty.
- Phỏng vấn chỉ qua tin nhắn hoặc gọi điện, không bao giờ mời đến toà nhà; nếu bạn đề nghị đến công ty thì bị viện cớ "văn phòng đang sửa".
- Yêu cầu chuyển phí hồ sơ, phí đồng phục, phí thiết bị, phí khám sức khoẻ vào tài khoản cá nhân.
- Yêu cầu gửi ảnh hai mặt căn cước, ảnh chân dung cầm giấy tờ, thông tin tài khoản ngân hàng "để làm hồ sơ nhân sự" trước khi có thư mời chính thức.
- Thư mời làm việc có lỗi chính tả, sai tên toà nhà, sai mã số thuế khi tra cứu.
Cách kiểm nhanh: tra tên và mã số thuế công ty trên cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia; tìm kênh tuyển dụng chính thức của công ty và đối chiếu tin; gọi số tổng đài công bố của công ty hoặc đến tận toà nhà hỏi bảo vệ. Ảnh giấy tờ tuỳ thân và tài khoản ngân hàng bị lộ có thể bị dùng để mở tài khoản, vay tiền đứng tên bạn.
Kiểu 4: phỏng vấn trực tuyến bắt cài ứng dụng
Cách vận hành. Ứng viên được hẹn "phỏng vấn trực tuyến", rồi được yêu cầu cài một ứng dụng họp hoặc ứng dụng "làm bài kiểm tra" từ đường dẫn lạ, không phải từ kho ứng dụng chính thức. Ứng dụng đó xin quyền điều khiển điện thoại, đọc tin nhắn, chia sẻ màn hình. Kẻ gian dùng quyền này để đọc mã xác thực ngân hàng và chuyển tiền.
Dấu hiệu. Đường dẫn cài đặt gửi qua tin nhắn; ứng dụng đòi quyền trợ năng, quyền điều khiển; người phỏng vấn giục cài nhanh, bảo tắt ứng dụng ngân hàng hay "nhập thử mã để xác minh".
Cách tránh. Chỉ dùng ứng dụng họp phổ biến cài từ kho ứng dụng chính thức; không cấp quyền điều khiển, trợ năng cho ứng dụng lạ; không đọc mã xác thực cho bất kỳ ai. Phỏng vấn thật không cần quyền vào tài khoản ngân hàng của bạn.
Nếu đã lỡ cài. Ngắt mạng ngay, gỡ ứng dụng, gọi tổng đài ngân hàng qua số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức để khoá tài khoản, đổi mật khẩu từ một thiết bị khác, báo công an.
Kiểu 5: việc lương cao ở nước ngoài
Lời mời "làm IT, chăm sóc khách hàng, phiên dịch ở nước ngoài, lương rất cao, bao vé máy bay, bao ăn ở, không cần kinh nghiệm" đã đưa nhiều người Việt vào các cơ sở lừa đảo trực tuyến ở nước ngoài, bị giữ giấy tờ, ép làm việc, đòi tiền chuộc. Báo chí và cơ quan chức năng đã cảnh báo nhiều lần. Người làm công nghệ, giỏi đánh máy, biết ngoại ngữ là nhóm bị nhắm vì đúng "kỹ năng" các cơ sở này cần.
Dấu hiệu: không có hợp đồng với công ty có tư cách đưa người đi làm việc ở nước ngoài theo luật; đi bằng thị thực du lịch; được dặn không nói với ai, đi đường tiểu ngạch; việc mô tả mơ hồ, lương cao bất thường. Đi làm việc ở nước ngoài hợp pháp phải thông qua doanh nghiệp được cấp phép, hoặc theo hợp đồng trực tiếp được đăng ký theo quy định.
Nếu người thân đang có ý định nhận lời mời kiểu này, nói chuyện ngay, kiểm tra doanh nghiệp, hỏi cơ quan quản lý lao động. Nếu đã có người đi và mất liên lạc hoặc báo bị giữ, liên hệ cơ quan công an và cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam ở nước đó.
Nếu đã lỡ mắc bẫy: làm gì trong vài giờ đầu
Vài giờ đầu quyết định khả năng giữ lại tiền và giấy tờ. Làm theo thứ tự:
- Dừng mọi liên lạc và mọi chuyển tiền tiếp theo, kể cả khi bị doạ "không nạp thêm sẽ mất hết".
- Gọi ngân hàng qua số chính thức để báo giao dịch lừa đảo, đề nghị phong toả, khoá tài khoản, thẻ nếu cần.
- Lưu lại bằng chứng: ảnh chụp tin nhắn, số tài khoản nhận tiền, biên lai chuyển khoản, đường dẫn, tên tài khoản mạng xã hội. Đừng xoá đoạn hội thoại.
- Nếu đã gửi ảnh giấy tờ tuỳ thân: theo dõi các thông báo lạ về khoản vay, tài khoản mở mới; báo ngân hàng và cơ quan công an về việc giấy tờ có thể bị lạm dụng.
- Trình báo công an phường nơi cư trú hoặc nơi gần nhất, mang theo bằng chứng đã lưu.
- Cảnh báo bạn bè, nhóm trọ, nhóm lớp để người khác không mắc cùng bẫy; cẩn thận với "dịch vụ lấy lại tiền" chào mời sau đó — nhiều khi là lừa lần hai.
Bị lừa không phải lỗi của sự ngây thơ; kẻ gian làm việc này chuyên nghiệp và nhắm vào lúc người ta đang cần nhất. Kể lại sớm giúp bạn có cơ hội lấy lại tiền và giúp người khác tránh được.
Tin thật và tin giả: đặt cạnh nhau
Không có dấu hiệu nào chắc chắn một trăm phần trăm, nhưng khi nhiều dấu hiệu ở cột phải cùng xuất hiện, gần như chắc chắn đó là bẫy.
| Điểm so | Tin tuyển dụng thật thường | Bẫy thường |
|---|---|---|
| Danh tính người tuyển | Có tên công ty, mã số thuế, địa chỉ toà nhà, email theo tên miền công ty | Chỉ có tên tài khoản mạng xã hội, số điện thoại cá nhân |
| Mô tả công việc | Cụ thể: làm gì, dự án gì, yêu cầu gì | Mơ hồ: "việc nhẹ", "làm tại nhà", "không cần kinh nghiệm" |
| Thu nhập | Khoảng hợp lý với yêu cầu, có thể thương lượng | Cao bất thường so với yêu cầu, hứa trả theo ngày |
| Tiền | Không thu phí người ứng tuyển | Phí hồ sơ, phí đào tạo, nạp tiền làm nhiệm vụ, đặt cọc |
| Giấy tờ | Đối chiếu bản gốc rồi trả lại, lưu bản sao sau khi ký hợp đồng | Đòi ảnh hai mặt căn cước, thông tin ngân hàng ngay từ đầu |
| Nơi phỏng vấn | Tại văn phòng hoặc qua ứng dụng họp phổ biến | Chỉ nhắn tin, hoặc bắt cài ứng dụng lạ |
| Thời gian | Có các bước, có thời gian suy nghĩ | Giục quyết định ngay, "chỉ còn hôm nay" |
Người làm công nghệ hay nghĩ mình khó bị lừa vì hiểu máy tính. Thực tế kẻ gian không đánh vào hiểu biết kỹ thuật mà đánh vào lúc người ta sốt ruột, cần tiền, ngại hỏi. Dừng lại một ngày để kiểm tra không làm mất cơ hội thật nào.
Thói quen tìm việc an toàn
Ba câu hỏi trước mọi lời mời: công ty này có thật không (tra mã số thuế, địa chỉ); vì sao mình phải trả tiền hoặc đưa giấy tờ gốc (không có lý do hợp lệ nào cả); có hợp đồng ghi rõ công việc, lương, nơi làm việc không. Không trả lời được cả ba thì chưa nhận lời.
Ưu tiên kênh tuyển dụng chính thức, trung tâm dịch vụ việc làm của thành phố, ngày hội việc làm có ban tổ chức rõ ràng, người quen đang làm tại công ty. Đến tận nơi phỏng vấn khi có thể; Công viên phần mềm và các toà văn phòng có bảo vệ, lễ tân, hỏi một câu là biết công ty có ở đó không.
Giữ giấy tờ gốc trong người, chỉ đưa để đối chiếu. Không cho mượn tài khoản ngân hàng, không bán tài khoản, không nhận chuyển tiền hộ người lạ — những việc này có thể khiến bạn bị liên đới trong các vụ lừa đảo, rửa tiền.
Câu hỏi thường gặp
Công ty yêu cầu nộp tiền đồng phục, khám sức khoẻ có phải lừa không?
Không phải lúc nào cũng là lừa, nhưng cần cảnh giác. Luật lao động không cho phép người sử dụng lao động yêu cầu người lao động đặt cọc bằng tiền hay tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng. Khám sức khoẻ đầu vào có thể tự làm ở cơ sở y tế có giấy phép. Hỏi rõ, kiểm tra công ty trước khi trả.
Đã gửi ảnh căn cước cho người tuyển dụng giả thì làm gì?
Báo cơ quan công an nơi gần nhất và lưu bằng chứng; theo dõi tin nhắn từ ngân hàng, công ty tài chính về khoản vay lạ; báo ngân hàng của bạn để được tư vấn. Đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng, bật xác thực hai lớp. Cẩn thận với cuộc gọi tự xưng cơ quan chức năng yêu cầu chuyển tiền.
Làm sao biết một trung tâm dạy lập trình có uy tín?
Học thử một buổi, hỏi trực tiếp học viên cũ, xem giảng viên có đang làm nghề không, đọc kỹ hợp đồng học và chính sách hoàn tiền. Cảnh giác với lời hứa chắc chắn có việc, học phí cao kèm hợp đồng vay ký ngay tại chỗ, và áp lực đóng tiền trong ngày.
Có nên làm cộng tác viên bán hàng online cho người lạ không?
Bán hàng online thật thì người bán lấy hàng, bán, nhận hoa hồng; không có chuyện phải nạp tiền để "mở đơn". Nếu được yêu cầu chuyển tiền trước để nhận đơn, thanh toán đơn ảo, đó là dấu hiệu lừa. Chỉ hợp tác với người bán có thông tin rõ ràng, gặp được.
Báo lừa đảo việc làm ở đâu?
Trình báo công an phường nơi cư trú hoặc nơi gần nhất, mang theo bằng chứng. Báo ngân hàng nếu đã chuyển tiền. Có thể phản ánh tin tuyển dụng giả với chính trang tuyển dụng, mạng xã hội nơi đăng tin để họ gỡ xuống, và báo công ty bị giả danh.
Cho người khác mượn tài khoản ngân hàng để nhận lương hộ có sao không?
Rủi ro lớn. Tài khoản của bạn có thể bị dùng để nhận tiền lừa đảo, rửa tiền, và bạn có thể bị liên đới trách nhiệm. Mua bán, cho thuê, cho mượn tài khoản ngân hàng là hành vi bị cấm. Từ chối mọi đề nghị dù được trả công.