Sinh viên công nghệ thông tin muốn thực tập ở Công viên phần mềm Quang Trung thường tìm chỗ qua ba đường: chương trình thực tập do công ty tự mở theo đợt, giới thiệu từ khoa hoặc phòng quan hệ doanh nghiệp của trường, và ngày hội tuyển dụng có công ty trong khu tham gia. Phần lớn chỗ thực tập có vòng lọc: hồ sơ, bài kiểm tra kỹ thuật ngắn và phỏng vấn; một số công ty mở khoá đào tạo trước rồi chọn người giỏi giữ lại.
Vì công viên tập trung nhiều công ty gia công phần mềm có quy trình bài bản, đây là nơi nhiều sinh viên chọn cho kỳ thực tập đầu tiên. Bài viết nói chung về cách tìm và chuẩn bị, không giới thiệu công ty cụ thể, không nêu mức hỗ trợ thực tập vì mỗi nơi một khác và có thể đổi theo đợt.
Tìm chỗ thực tập ở đâu
Thời điểm tìm chỗ thường trước kỳ thực tập của trường vài tháng. Những nguồn nên theo dõi:
- Trang tuyển dụng của chính công ty: nhiều công ty gia công mở chương trình thực tập theo đợt, có lịch thi tuyển rõ ràng. Theo dõi trang tuyển dụng và trang mạng xã hội chính thức của công ty bạn quan tâm.
- Khoa và phòng quan hệ doanh nghiệp của trường: trường có thoả thuận với doanh nghiệp thường nhận được chỉ tiêu thực tập, giấy tờ cũng gọn hơn.
- Ngày hội việc làm: do trường, đơn vị vận hành công viên hoặc các tổ chức tuyển dụng tổ chức; nộp hồ sơ tại chỗ, gặp người tuyển trực tiếp.
- Người quen đang làm trong khu: anh chị khoá trên, người cùng quê đang làm kỹ sư; họ biết công ty nào đang thiếu người và có thể giới thiệu nội bộ.
- Cộng đồng lập trình: các nhóm, buổi gặp gỡ chuyên môn, cuộc thi lập trình; người tuyển hay để ý sinh viên tích cực ở đây.
Một điều cần nhớ: thực tập chính thức không bắt sinh viên nộp tiền để được nhận. Lời mời "đóng phí giữ chỗ thực tập" hoặc "mua khoá học bắt buộc mới được thực tập" là dấu hiệu nên dừng lại kiểm tra. Mục Việc làm và nghề nghiệp của trang có bài riêng về các kiểu lừa nhắm vào người tìm việc công nghệ.
Chuẩn bị hồ sơ và bài kiểm tra đầu vào
Vòng lọc thực tập không đòi hỏi kinh nghiệm đi làm, nhưng đòi hỏi bằng chứng bạn đã tự học và làm được việc nhỏ. Thứ tự chuẩn bị gợi ý:
- Một bản giới thiệu bản thân một trang. Học ngành gì, năm mấy, ngôn ngữ lập trình đã dùng, một hai dự án cá nhân hoặc đồ án có mô tả ngắn bạn làm phần nào. Không cần trang trí cầu kỳ; người tuyển đọc nhanh.
- Kho mã nguồn công khai có ít nhất một dự án gọn gàng. Mã đọc được, có hướng dẫn chạy, có ghi chú. Một dự án nhỏ làm kỹ giá trị hơn mười dự án chép theo hướng dẫn.
- Ôn kiến thức nền. Cấu trúc dữ liệu và giải thuật cơ bản, lập trình hướng đối tượng, cơ sở dữ liệu và câu truy vấn, khái niệm kiểm thử, hệ điều hành và mạng ở mức đại cương. Bài kiểm tra đầu vào hay nằm trong phạm vi này.
- Luyện giải bài bằng tay và trên máy. Nhiều nơi cho làm bài trên giấy hoặc máy không có công cụ hỗ trợ; tập giải thích lời giải bằng lời.
- Chuẩn bị ngoại ngữ. Công ty làm cho khách Nhật có thể hỏi bạn có học tiếng Nhật không; công ty làm cho khách nói tiếng Anh có thể phỏng vấn một phần bằng tiếng Anh.
- Chuẩn bị giấy tờ của trường. Giấy giới thiệu thực tập, mẫu đánh giá, lịch thực tập của khoa — hỏi công ty cần ký những gì.
Khi được hỏi về điểm yếu, nói thật mình chưa biết gì và đang học gì để bù. Người tuyển thực tập không chờ sinh viên biết hết; họ tìm người học nhanh, trung thực và chịu đọc tài liệu.
Làm quen trước những công cụ mà đội dự án dùng hằng ngày
Quản lý mã nguồn. Gần như mọi công ty phần mềm dùng hệ thống quản lý phiên bản để nhiều người cùng sửa một kho mã. Sinh viên nên tập thành thạo các thao tác cơ bản: tạo nhánh, gộp thay đổi, xử lý xung đột, viết lời mô tả thay đổi rõ ràng. Lỗi hay gặp của thực tập sinh là đẩy thẳng lên nhánh chính hoặc ghi lời mô tả kiểu "sửa lỗi" không ai hiểu.
Công cụ quản lý công việc. Việc trong dự án được chia thành từng thẻ nhỏ có người nhận, hạn và trạng thái. Hiểu cách đọc một thẻ việc, cập nhật trạng thái đúng lúc, ghi lại vướng mắc ngay trên thẻ giúp người hướng dẫn theo dõi bạn mà không phải hỏi.
Quy trình làm việc theo vòng ngắn. Nhiều đội làm theo vòng lặp vài tuần: lên kế hoạch, họp ngắn hằng ngày, tổng kết cuối vòng. Biết trước các buổi họp này để làm gì giúp bạn không lúng túng khi đến lượt mình báo cáo hôm qua làm gì, hôm nay làm gì, đang vướng gì.
Dòng lệnh và môi trường chạy. Cài đặt môi trường phát triển, đọc thông báo lỗi, chạy chương trình từ dòng lệnh là kỹ năng nhỏ nhưng tốn của người mới cả tuần nếu chưa quen. Tập trước ở nhà với dự án cá nhân.
Viết báo cáo và tài liệu. Báo cáo cuối ngày, tài liệu mô tả chức năng, ghi chú khi bàn giao đều là chữ. Câu ngắn, đúng trọng tâm, có số liệu và đường dẫn tới việc cụ thể trong hệ thống nội bộ. Người viết rõ ràng được giao việc quan trọng sớm hơn.
Trong kỳ thực tập: điều gì giúp được giữ lại
Ở công ty gia công, kỳ thực tập thường bắt đầu bằng vài tuần học quy trình: cách nhận việc, cách viết báo cáo hằng ngày, cách dùng kho mã nguồn chung, quy định bảo mật dữ liệu khách. Sau đó thực tập sinh được giao việc nhỏ trong dự án thật hoặc dự án mô phỏng, có người hướng dẫn kiểm tra. Người được đánh giá cao hiếm khi là người viết mã nhanh nhất; thường là người báo cáo rõ ràng, hỏi đúng lúc và không giấu lỗi.
Ba thói quen giúp thực tập sinh nổi bật: ghi lại mọi điều mới học trong một sổ tay riêng để không hỏi lại cùng một câu; khi bị vướng quá một khoảng thời gian thì hỏi, kèm theo những gì mình đã thử; và đọc lại yêu cầu trước khi nộp việc. Cái lỗi hay gặp nhất của người mới là làm đúng thứ mình hiểu chứ không đúng thứ khách yêu cầu.
Quy định bảo mật cần đặc biệt để ý. Nhiều dự án gia công cấm chụp màn hình, cấm mang dữ liệu ra ngoài, cấm dùng tài khoản cá nhân, cấm đưa mã của dự án lên công cụ trực tuyến không được phép. Vi phạm, dù vô tình, có thể làm bạn mất cơ hội được giữ lại và ảnh hưởng tới cả công ty với khách.
Thực tập lập trình, kiểm thử hay vị trí khác
Không phải ai học công nghệ thông tin cũng hợp với lập trình. Kỳ thực tập là lúc thử. Bảng so những vị trí thực tập hay gặp trong công viên.
| Vị trí | Làm gì trong kỳ thực tập | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Lập trình | Sửa lỗi nhỏ, viết chức năng nhỏ theo hướng dẫn, đọc mã của đội | Người thích giải bài, chịu ngồi lâu với một vấn đề |
| Kiểm thử | Đọc yêu cầu, viết trường hợp kiểm thử, chạy thử, ghi lỗi | Người tỉ mỉ, thích tìm chỗ sai, viết rõ ràng |
| Kỹ sư cầu nối, phiên dịch dự án | Dịch tài liệu, hỗ trợ họp với khách, theo dõi câu hỏi | Người giỏi ngoại ngữ, có nền kỹ thuật |
| Vận hành, hạ tầng | Theo dõi hệ thống, cài đặt, hỗ trợ người dùng nội bộ | Người thích mạng, máy chủ, quy trình |
| Thiết kế giao diện | Vẽ màn hình, làm nguyên mẫu, thử với người dùng | Người có mắt thẩm mỹ, quan tâm người dùng |
Nhiều kỹ sư giỏi bắt đầu ở một vị trí rồi chuyển sang vị trí khác sau vài năm. Thực tập ở vị trí nào không khoá đường của bạn; điều quan trọng là học được cách làm việc trong một dự án thật.
Sống quanh công viên trong mấy tháng thực tập
Sinh viên ở xa thường thuê trọ ngắn hạn quanh phường Trung Mỹ Tây trong kỳ thực tập. Hợp đồng thuê vài tháng khó tìm hơn thuê dài; nhiều bạn ở ghép với bạn cùng trường hoặc thuê lại phòng của người sắp chuyển đi. Dù ở ngắn, vẫn nên có hợp đồng hoặc giấy viết tay ghi rõ tiền cọc, điều kiện trả phòng, và đăng ký tạm trú theo quy định.
Chi tiêu trong kỳ thực tập nên lên trước: tiền trọ, điện nước, ăn uống, xăng xe, gửi xe, điện thoại. Khoản hỗ trợ thực tập (nếu có) có thể không đủ bù; tính trước để không phải vay mượn giữa chừng. Mục Nhà ở và thuê trọ và mục Sống ở Trung Mỹ Tây của trang có bài riêng về chọn phòng, hợp đồng thuê và an toàn khu trọ.
Thời gian rảnh buổi tối là lúc tốt để làm nốt bài tập của trường, viết báo cáo thực tập, ôn những gì đã học trong ngày. Một số bạn tranh thủ học thêm ngoại ngữ ở các lớp quanh khu; nếu đăng ký, nên chọn lớp có lịch học cố định và học thử trước khi đóng tiền cả khoá.
Sau kỳ thực tập: được giữ lại hay không, làm gì tiếp
Được mời làm chính thức. Đọc kỹ hợp đồng: thử việc bao lâu, lương thử việc, có cam kết làm việc tối thiểu kèm theo đào tạo không, vị trí và dự án dự kiến. Đừng ký vội chỉ vì vui; hỏi lại những điều chưa rõ.
Không được giữ lại. Hỏi người hướng dẫn nhận xét cụ thể: thiếu kỹ năng gì, nên học gì. Một lời nhận xét thật quý hơn một tờ giấy xác nhận chung chung. Ghi kinh nghiệm thực tập vào hồ sơ, tập trung vào việc đã làm và đã học.
Được mời ở lại nhưng chưa tốt nghiệp. Cân nhắc lịch học và sức khoẻ. Làm bán thời gian trong khi còn học có thể giúp tích kinh nghiệm, nhưng nếu ảnh hưởng tới việc tốt nghiệp thì cái giá lớn hơn. Thoả thuận rõ với công ty về số giờ làm.
Muốn thử chỗ khác. Kinh nghiệm thực tập ở một công ty gia công có quy trình là điểm cộng khi xin việc ở công ty khác trong khu và ngoài khu. Giữ quan hệ tốt với người hướng dẫn; họ có thể là người giới thiệu bạn sau này.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm hai có thực tập ở QTSC được không?
Một số công ty nhận sinh viên năm dưới cho chương trình làm quen hoặc thực tập hè, nhưng phần lớn chương trình thực tập chính thức nhắm vào sinh viên năm cuối. Sinh viên năm hai nên tập trung làm dự án cá nhân, tham gia câu lạc bộ, cuộc thi để có hồ sơ tốt khi đến kỳ.
Thực tập có được trả tiền không?
Tuỳ công ty. Có nơi hỗ trợ một khoản hằng tháng, có nơi chỉ hỗ trợ ăn trưa, gửi xe, có nơi không hỗ trợ. Hỏi rõ trước khi nhận lời. Điều quan trọng hơn là chương trình có người hướng dẫn và việc thật để làm, không phải chỉ ngồi đọc tài liệu.
Không học công nghệ thông tin chính quy có xin thực tập được không?
Một số công ty nhận người học trái ngành hoặc học ở trung tâm nếu vượt qua bài kiểm tra đầu vào, đặc biệt ở vị trí kiểm thử. Bạn cần chứng minh kiến thức bằng dự án thật và kết quả bài kiểm tra; giấy chứng nhận khoá học một mình thường không đủ.
Thực tập ở công ty gia công hay công ty sản phẩm thì tốt hơn?
Mỗi nơi cho một kiểu kinh nghiệm. Công ty gia công thường có quy trình và chương trình đào tạo bài bản, phù hợp người mới; công ty sản phẩm cho tiếp xúc nhiều khâu nhưng ít người hướng dẫn hơn. Chọn nơi có người hướng dẫn thật và việc thật.
Có được dùng dự án làm trong kỳ thực tập để làm đồ án tốt nghiệp không?
Chỉ khi công ty cho phép bằng văn bản, vì mã nguồn và dữ liệu thường thuộc khách hàng và có cam kết bảo mật. Nếu được, bạn có thể phải bỏ bớt phần nhạy cảm. Hỏi sớm cả người hướng dẫn ở công ty lẫn giảng viên.
Thực tập ở QTSC có phải ký hợp đồng gì không?
Thường có thoả thuận thực tập hoặc giấy tờ ba bên giữa trường, công ty và sinh viên, kèm cam kết bảo mật. Nếu công ty giao việc như người lao động và trả lương, quan hệ có thể là quan hệ lao động; hỏi rõ để biết quyền lợi và nghĩa vụ của mình.