Tết ở phường Trung Mỹ Tây có hai mặt cùng lúc. Một mặt là cuộc ra đi: những tuần cuối năm, cửa ngõ tây bắc đông nghẹt người chở đồ về quê, khu trọ vắng dần, quán xá lần lượt đóng cửa. Mặt kia là những người ở lại: các gia đình gốc đón Tết đủ lễ theo nếp Nam Bộ, cùng những người không về quê được vì công việc, chi phí hay hoàn cảnh riêng.
Bài này kể Tết ở đây theo nhịp thời gian, từ đầu tháng Chạp đến sau rằm tháng Giêng, với những gì quan sát được trong đời sống: ai đi, ai ở, nhà gốc chuẩn bị gì, người ở lại làm gì. Bài không nêu lịch chạy xe, giá vé hay giờ mở cửa cụ thể.
Nếu bạn là người lần đầu ăn Tết ở thành phố, bài cũng có vài gợi ý thực tế để những ngày phố vắng không thành những ngày buồn.
Nhịp Tết từ tháng Chạp đến tháng Giêng
Mỗi năm một khác, nhưng nhịp chung khá giống nhau:
- Đầu tháng Chạp: xưởng, công ty bắt đầu tính ngày nghỉ; người lao động lo vé, lo quà. Chợ trong hẻm bắt đầu bày bánh mứt.
- Rằm tháng Chạp đến 23 tháng Chạp: các gia đình gốc dọn nhà, lau bàn thờ, đi tảo mộ; ngày 23 cúng đưa ông Táo. Khu trọ bắt đầu thưa người.
- Những ngày cuối năm: cửa ngõ, các trục ra Quốc lộ 1, Quốc lộ 22 đông xe về quê. Xóm trọ vắng hẳn, tiếng xe ít đi, quán ăn đóng dần.
- Giao thừa và mùng 1 – 3: phố yên ắng nhất năm. Nhà gốc cúng giao thừa, đi chùa, chúc Tết họ hàng. Người ở lại tụ họp nhỏ.
- Mùng 4 đến rằm tháng Giêng: người lục tục trở lại, mang theo quà quê. Quán mở lại, xưởng làm lại. Rằm tháng Giêng chùa đông người.
Ai ở đây vài năm sẽ nhận ra nhịp này qua những dấu hiệu nhỏ: tiếng xe ở đầu hẻm, số đôi dép trước cửa phòng trọ, chuyện quán bánh mì đầu hẻm đóng cửa từ ngày nào.
Nhà gốc đón Tết theo nếp Nam Bộ
Các gia đình gốc ở Trung Mỹ Tây đón Tết theo nếp ven đô Nam Bộ quen thuộc. Những ngày trước Tết là lau dọn bàn thờ ông bà, quét vôi, sơn cửa, sửa lại mộ trong vườn hay ở nghĩa trang. Bàn thờ có mâm ngũ quả kiểu miền Nam với mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, cặp dưa hấu, chậu mai vàng, chậu cúc.
Trong bếp, nồi thịt kho hột vịt nước dừa, khổ qua hầm, dưa giá, củ kiệu, bánh tét là những món gần như nhà nào cũng có. Bánh tét nhiều nhà vẫn tự gói, cả nhà ngồi canh nồi bánh đêm hai mươi tám, hai mươi chín.
Chiều ba mươi cúng rước ông bà, giao thừa cúng trước sân. Mùng một con cháu chúc Tết ông bà, nhận lì xì; mùng hai, mùng ba đi thăm họ hàng, thầy cô. Nhiều gia đình gốc có họ hàng rải rác ở Hóc Môn, Gò Vấp, Củ Chi, nên mấy ngày Tết là những chuyến đi ngắn trong vùng.
Với những nhà cho thuê trọ, Tết còn có thêm việc: kiểm tra phòng trước khi người thuê về quê, nhắc khóa cửa, ngắt điện, trông giúp đồ đạc. Đây cũng là dịp nhiều chủ nhà tặng quà nhỏ cho người thuê lâu năm.
Người về quê: chuyến đi lớn nhất năm
Với phần đông người lao động từ các tỉnh, về quê ăn Tết là chuyến đi quan trọng nhất trong năm. Tiền thưởng cuối năm, tiền dành dụm cả năm, quà cho cha mẹ, con cái đều dồn vào chuyến đi ấy. Người về miền Tây thường đi xe máy, xe khách theo hướng An Sương và các trục phía tây; người về miền Trung, miền Bắc đi xe khách, tàu, máy bay, hoặc chạy xe máy đường dài.
Chuyến về quê có nhiều rủi ro: kẹt xe, mệt mỏi khi chạy xe đường dài, mất đồ ở phòng trọ vắng người. Người đi trước thường dặn nhau mấy điều: không chạy xe máy đường quá dài khi mệt, chia chặng nghỉ, không chở quá nhiều đồ; trước khi đi khóa kỹ phòng, rút điện, gửi đồ quý cho người tin cậy hoặc chủ nhà.
Cũng có những người không về: vì công việc phải trực Tết, vì chi phí chuyến đi quá lớn so với thu nhập, vì muốn dành dụm thêm, hoặc vì hoàn cảnh gia đình. Với họ, Tết ở thành phố là một trải nghiệm khác hẳn.
Ở các xưởng, công ty, người ta hay rủ nhau đi chung xe về cùng quê, thuê chung một chuyến xe để giảm chi phí và có người đỡ đần đường xa. Ngày trở lại cũng vậy: cả nhóm hẹn nhau một ngày lên, phòng trọ lại đông như cũ chỉ trong vài hôm. Nhịp đi về theo nhóm này là lý do vì sao một con hẻm có thể vắng hẳn hoặc đông hẳn chỉ trong một buổi.
Người ở lại ăn Tết ở thành phố
Tụ họp nhỏ trong xóm trọ. Những người không về quê thường gom lại một phòng, nấu mâm cơm chung đêm giao thừa, xem pháo hoa trên điện thoại hoặc chạy xe đi xem. Có chủ nhà mời người thuê ở lại ăn bữa Tết cùng gia đình.
Làm việc ngày Tết. Bảo vệ, người trực ở các cơ sở, tài xế, người giao hàng, nhân viên một số dịch vụ vẫn làm việc những ngày Tết. Thu nhập có thể cao hơn ngày thường, đổi lại là xa nhà đúng dịp đoàn tụ.
Đi chùa, đi đình đầu năm. Sáng mùng một, nhiều người ở lại đi chùa gần nhà. Đây cũng là dịp người mới đến làm quen với đình chùa trong khu vực, khi phố vắng và có thời gian.
Đi dạo phố vắng. Những ngày đầu năm, đường phố TP Hồ Chí Minh vắng hơn hẳn. Người ở lại tranh thủ đi các khu trung tâm, công viên, đường hoa, những nơi ngày thường ngại kẹt xe.
Giữ an toàn khi phố vắng. Phố vắng cũng là lúc kẻ gian dễ hoạt động. Khóa cửa cẩn thận, để ý phòng trọ hàng xóm đã về quê, báo tổ dân phố khi thấy người lạ có biểu hiện khả nghi.
Chúc Tết, lì xì và vài điều nên giữ
Chúc Tết theo thứ tự. Nếp Nam Bộ là con cháu chúc ông bà, cha mẹ trước, rồi đến họ hàng, hàng xóm, thầy cô. Người thuê trọ ở lại có thể chúc Tết chủ nhà sáng mùng một hoặc mùng hai, vài lời ngắn gọn là đủ.
Lì xì là lấy may. Bao lì xì đỏ cho trẻ con và người lớn tuổi mang ý chúc may mắn, giá trị không phải điều chính. Đưa và nhận bằng hai tay, không mở bao trước mặt người cho.
Những điều kiêng quen thuộc. Nhiều nhà gốc giữ vài điều kiêng ngày đầu năm như tránh quét nhà mùng một, tránh cãi cọ, tránh nói chuyện xui. Người mới đến không cần tin theo, nhưng khi ở nhà người khác thì nên tôn trọng nếp nhà họ.
Xông đất. Có gia đình nhờ người hợp ý đến nhà đầu tiên sáng mùng một. Nếu bạn định đến chúc Tết sớm nhà ai, nhất là nhà người gốc, nên hỏi trước hoặc chờ sang mùng hai cho chắc.
Rượu bia và an toàn. Những ngày Tết, tiệc tùng nhiều, đường vắng dễ phóng nhanh. Đã uống rượu bia thì không lái xe; nhờ người khác chở hoặc đi xe công nghệ. Tai nạn ngày Tết là nỗi đau mà nhiều gia đình trong vùng đã trải qua.
Phố cửa ngõ những ngày đầu năm
Những ngày mùng một đến mùng ba, Trung Mỹ Tây có diện mạo hiếm thấy: Quốc lộ 1 thông thoáng, các trục Tô Ký, Nguyễn Ảnh Thủ vắng xe, Công viên phần mềm im lặng, hàng quán trong hẻm đóng cửa gần hết. Chỉ còn tiếng nói cười từ những nhà gốc có khách, tiếng nhạc Tết từ một vài quán cà phê mở sớm.
Từ mùng bốn, mùng năm, nhịp sống trở lại dần. Người từ quê lên mang theo bao gạo, hũ mắm, bánh tét, chia cho hàng xóm. Xưởng mở cửa lại, nhiều nơi có lễ khai trương đầu năm, phát lì xì cho công nhân. Quán ăn sáng đầu hẻm treo lại tấm bạt.
Sau rằm tháng Giêng, phường trở về nhịp bình thường, đôi khi đông hơn trước Tết vì có người mới theo người quen lên tìm việc. Mỗi mùa Tết, khu trọ có người ra đi không trở lại, và có người mới đến thay chỗ.
Với người buôn bán nhỏ, nhịp này quyết định cả tháng đầu năm: ai mở sớm thì có khách là những người ở lại, ai mở muộn thì đón đợt người trở lên. Nhiều chủ quán trong hẻm hỏi trước người thuê trọ quen ngày nào lên để tính ngày mở cửa, chuẩn bị hàng cho vừa.
Gợi ý cho người lần đầu ăn Tết ở thành phố
Ở lại thành phố dịp Tết lần đầu có thể buồn, nhưng cũng có thể là trải nghiệm đáng nhớ nếu chuẩn bị:
- Mua sẵn đồ ăn khô và đồ dùng cho vài ngày đầu năm, vì nhiều chợ, quán trong hẻm đóng cửa.
- Hỏi chủ nhà và hàng xóm xem ai ở lại, rủ nhau nấu một bữa chung đêm giao thừa.
- Gọi video cho gia đình vào giờ giao thừa và sáng mùng một, để không thấy mình xa cách.
- Đi chùa, đi đình gần nhà sáng mùng một để cảm nhận không khí Tết của người địa phương.
- Tranh thủ phố vắng đi tham quan những nơi ngày thường không có thời gian.
- Ghi lại số liên lạc của tổ dân phố, công an phường và cơ sở y tế gần nhất phòng khi cần trong những ngày nghỉ.
Nhiều người kể rằng cái Tết đầu tiên ở lại thành phố là lúc họ thấy rõ nhất mình đã có thêm những người thân mới: chủ nhà, hàng xóm, bạn cùng phòng. Đó cũng là lúc nơi ở tạm bắt đầu giống một mái nhà.
Tết đổi theo thời gian
Người gốc lớn tuổi hay nhắc Tết ngày xưa ở làng: cả xóm gói bánh tét, trẻ con chạy khắp vườn, đình làng có hội đầu năm. Ngày nay, Tết ở phường gọn hơn, nhiều nhà đặt bánh thay vì gói, mâm cỗ nhỏ hơn, con cháu đi làm xa chỉ về được một hai ngày.
Ngược lại, có những điều mới: người nhập cư ở lại đem đến món Tết của quê họ, hàng xóm miền Bắc mời bánh chưng, hàng xóm miền Trung mời bánh tổ, nem chua. Một cái Tết ở Trung Mỹ Tây có thể có mặt cả ba miền trên một con hẻm.
Điều không đổi là ý nghĩa đoàn tụ. Dù về quê hay ở lại, dù ăn Tết đủ lễ hay chỉ một mâm cơm nhỏ trong phòng trọ, người ta vẫn tìm cách ở bên những người mình coi là gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Tết ở Trung Mỹ Tây có vắng không?
Khá vắng, vì phần đông người lao động từ các tỉnh về quê. Những ngày giáp Tết và mùng một đến mùng ba, khu trọ và quán xá thưa người rõ rệt. Các gia đình gốc vẫn đón Tết tại nhà, nên không khí Tết vẫn có ở các hẻm dân cư cũ.
Chợ và quán ở Trung Mỹ Tây mở cửa lại khi nào sau Tết?
Mỗi nơi một khác. Một số tiệm tạp hóa, quán nhỏ mở lại từ mùng hai, mùng ba; nhiều quán chờ đến mùng bốn, mùng sáu hoặc sau khi người thuê trọ trở lại. Nên mua sẵn đồ dùng cho vài ngày đầu năm.
Ở trọ một mình dịp Tết cần lưu ý gì về an toàn?
Khóa cửa cẩn thận, không để đồ quý trong phòng khi ra ngoài lâu, để ý phòng trống xung quanh. Lưu số liên lạc của chủ nhà, tổ dân phố và công an phường. Khi thấy người lạ khả nghi trong dãy trọ, báo ngay cho chủ nhà hoặc tổ dân phố.
Về quê bằng xe máy dịp Tết có nên không?
Tùy quãng đường và sức khỏe. Với chặng dài, xe máy rất mệt và rủi ro cao. Nếu đi, nên chia chặng nghỉ, không chở quá nặng, không đi đêm khi buồn ngủ. Với chặng xa, cân nhắc xe khách, tàu hoặc gửi xe theo phương tiện khác.
Người thuê trọ có cần báo chủ nhà khi về quê ăn Tết không?
Nên báo, dù hợp đồng không ghi. Chủ nhà biết phòng nào trống để để ý giúp, nhắc ngắt điện, khóa cửa. Nếu bạn để đồ quý, có thể nhờ chủ nhà hoặc người tin cậy giữ giúp, có ghi lại để tránh hiểu lầm.