Phần lớn người đang sống ở phường Trung Mỹ Tây là người từ các tỉnh khác đến, theo nhiều làn sóng kéo dài từ thập niên 1990 tới nay. Họ đến vì việc làm ở xưởng, kho, công trình, buôn bán và sau này là ở Công viên phần mềm Quang Trung; ở lại vì gần chỗ làm, có nhà trọ, có người quen. Mỗi nhóm mang theo giọng nói, món ăn và nếp sinh hoạt của quê, góp lại thành một vùng ven đô rất đa dạng.
Bài này nói về đời sống của người nhập cư như một phần văn hóa của phường, không đi vào thủ tục cư trú hay chuyện thuê nhà, vốn có bài riêng. Không có số liệu công khai tách theo tỉnh gốc cho phường, nên bài không nêu con số.
Nếu bạn là người mới đến, bài này giúp bạn biết mình không đơn độc. Nếu bạn là người ở đây lâu, nó giúp nhìn lại vì sao con hẻm của mình nghe được giọng nói của cả nước.
Những làn sóng người đến, nhìn theo thời gian
Không ai ghi ngày từng người đến, nhưng gom lại theo lời kể và theo nhịp phát triển của vùng, có thể thấy vài làn sóng lớn:
- Thập niên 1990: đổi mới kinh tế, xưởng nhỏ và kho bãi dời ra vùng ven dọc Quốc lộ 1. Người từ các tỉnh lân cận và miền Tây lên làm công nhân, làm thuê, buôn bán.
- Thập niên 2000: Quận 12 đô thị hóa nhanh, công trình xây dựng nhiều; Công viên phần mềm hình thành. Thêm thợ xây, thợ điện nước từ miền Trung, miền Bắc; thêm sinh viên và nhân viên trẻ.
- Thập niên 2010: nhà trọ nở rộ, dịch vụ đi theo. Người đến không chỉ làm xưởng mà còn chạy xe công nghệ, giao hàng, bán hàng trực tuyến, làm tổng đài.
- Sau năm 2021: một bộ phận về quê sau đợt dịch, một bộ phận quay lại. Lớp người làm việc linh hoạt, làm tự do qua ứng dụng tăng lên.
Mỗi làn sóng để lại một lớp người. Có người của làn sóng đầu nay đã có nhà, con cái lớn lên ở đây; có người mới đến năm ngoái còn đang tìm chỗ đứng. Họ sống cạnh nhau, và người đến trước thường là người giúp người đến sau tìm phòng, tìm việc.
Vì sao chọn Trung Mỹ Tây
Câu trả lời phổ biến nhất là gần chỗ làm. Xưởng, kho ven Quốc lộ 1, các công trình ở vùng ven tây bắc, Công viên phần mềm Quang Trung, các khu công nghiệp ở Hóc Môn và Bình Dương cũ đều trong tầm xe máy. Ở đây, người ta có thể đi làm mà không phải vượt qua những đoạn kẹt nhất của nội đô.
Lý do thứ hai là nhà trọ nhiều, nhiều mức. Từ phòng nhỏ cho người lao động đến phòng tiện nghi cho người làm văn phòng, người mới đến có lựa chọn trong khả năng của mình. Chợ, quán ăn bình dân, tiệm tạp hóa nằm ngay trong hẻm.
Lý do thứ ba là mạng lưới người quen. Rất nhiều người đến vì đã có anh chị, bạn cùng quê ở đây. Người đến trước giới thiệu chỗ ở, chỗ làm, chỉ đường đi chợ, đi khám bệnh. Một xóm trọ nhiều người cùng quê vì thế không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của những lời giới thiệu nối nhau qua nhiều năm.
Cửa ngõ tây bắc còn là nơi thuận đường về quê với người miền Tây, Tây Ninh qua vùng An Sương, và thuận ra Quốc lộ 1 đi các tỉnh miền Đông, miền Trung. Với người hay về quê, đó là điểm cộng không nhỏ.
Nếp quê đi theo người
Giọng nói. Đi vài con hẻm là nghe đủ giọng: giọng Nam Bộ của người gốc và người miền Tây, giọng miền Trung từ Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định đến Nghệ Tĩnh, giọng miền Bắc. Trẻ con lớn lên ở đây thường nói giọng Nam ở trường và giọng quê ở nhà.
Bữa ăn. Mỗi nhóm giữ món quê trong bếp nhà: nồi canh chua, chén mắm kho, tô mì Quảng, đĩa rau muống luộc chấm tương. Quán ăn quê mở ra phục vụ đồng hương, rồi người gốc và người vùng khác cũng tìm đến.
Ngày giỗ, ngày cúng. Người nhập cư giữ ngày giỗ ông bà dù không về quê được, cúng ở phòng trọ hay nhà mới mua với mâm cỗ nhỏ, mời vài người cùng quê. Có nhóm giữ cả lễ cúng riêng của làng quê mình vào ngày đã định.
Cách đón Tết. Phần đông về quê, nhưng người ở lại thường tụ họp theo quê: nấu bánh chưng, bánh tét, gói giò theo kiểu nhà mình, đón giao thừa cùng nhau ở xóm trọ.
Thói quen sinh hoạt. Người từ vùng biển quen dậy sớm, người từ vùng núi quen nấu ăn bằng lửa than, người miền Tây quen võng mắc trước cửa. Những thói quen nhỏ ấy làm nên khuôn mặt riêng của từng xóm trọ.
Hội đồng hương và mạng lưới tương trợ
Ở TP Hồ Chí Minh có nhiều hội đồng hương theo tỉnh, theo huyện, thậm chí theo xã quê, hoạt động công khai hoặc theo nhóm bạn bè. Người nhập cư ở Trung Mỹ Tây tham gia các hội này ở mức khác nhau: có người chỉ vào nhóm trực tuyến để hỏi việc, có người đi họp mặt đầu năm, có người tích cực góp quỹ giúp đồng hương ốm đau, tai nạn.
Mạng lưới tương trợ không chính thức thì còn rộng hơn. Khi một người trong xóm trọ mất việc, người cùng quê cho ở ghép vài tuần; khi có người nằm viện, cả xóm góp tiền; khi có người mất, đồng hương lo việc đưa về quê. Những việc này hiếm khi được ghi chép, nhưng là phần quan trọng của đời sống người xa quê.
Mặt trái cần tỉnh táo là có những nhóm lợi dụng tình đồng hương để rủ rê vay mượn, góp hụi, giới thiệu việc làm có thu phí, hoặc đầu tư không rõ ràng. Gặp lời mời có tiền bạc dính vào, hãy hỏi kỹ, hỏi thêm người khác, không vì chữ “đồng hương” mà bỏ qua cảnh giác.
Người gốc và người mới nhìn nhau
Quan hệ giữa người gốc và người nhập cư ở vùng ven đô hiếm khi đơn giản. Người gốc có khi than phiền người mới không giữ vệ sinh, để xe lộn xộn, ồn ào ban đêm; người mới có khi thấy chủ nhà khó tính, tăng giá trọ, coi mình là người ngoài. Cả hai cảm nhận đều có phần đúng, và đều có phần là định kiến.
Điều làm quan hệ tốt lên thường không phải lời kêu gọi chung, mà là những lần tiếp xúc cụ thể: chủ nhà giúp người thuê khi con ốm, người thuê phụ chủ nhà dọn nhà khi nước ngập, hai bên gặp nhau ở đám giỗ, ở họp phụ huynh. Mỗi lần như vậy, “người ngoài” có thêm một gương mặt, một cái tên.
Theo thời gian, ranh giới cũng mờ đi qua hôn nhân, qua làm ăn chung, qua con cái học chung. Không ít gia đình ở đây ngày nay là sự pha trộn: chồng người gốc, vợ quê miền Trung; con dâu miền Bắc, con rể miền Tây. Ở thế hệ đó, hỏi “người gốc hay người mới” đã không còn nhiều ý nghĩa.
Từ ở tạm thành người của phường
Một câu người nhập cư hay nói là “ở tạm”. Có người nói câu đó suốt mười, mười lăm năm. Tâm lý ở tạm khiến người ta ít đầu tư vào nơi ở: không trồng cây trước phòng, không đi họp tổ, không quan tâm chuyện rác của hẻm, vì nghĩ mình sẽ đi.
Thời điểm tâm lý ấy thay đổi thường là khi có con đi học ở đây, khi mua được nhà, khi đăng ký thường trú. Từ lúc đó, người ta bắt đầu hỏi về trường, về điểm ngập, về quy hoạch, về sinh hoạt khu phố. Người nhập cư thành cư dân thật sự của phường.
Phường và khu phố có thể giúp quá trình này đến sớm hơn: mời người tạm trú dự họp tổ, cho họ góp ý về việc chung, tổ chức hoạt động mà người đi làm ca vẫn tham gia được, như dọn hẻm sáng Chủ nhật hay sinh hoạt hè cho trẻ. Khi người ta thấy ý kiến mình được nghe, người ta sẽ coi nơi đó là nhà.
Với người nhập cư, lời khuyên đơn giản là đừng đợi “ổn định” mới quan tâm nơi mình ở. Ngay cả khi chỉ ở vài năm, một con hẻm sạch, an toàn, hàng xóm biết mặt nhau là lợi ích trực tiếp cho chính mình.
Giữ liên lạc với quê
Gửi tiền về quê. Nhiều người lao động gửi một phần thu nhập về quê nuôi cha mẹ, con nhỏ, trả nợ, xây nhà. Đây là động lực lớn của việc làm thêm, tăng ca, và cũng là lý do nhiều người sống rất tằn tiện ở phòng trọ.
Về quê theo mùa. Ngoài Tết, người ta về quê dịp giỗ lớn, đám cưới, đám tang, mùa gặt với người có ruộng. Những đợt về quê làm xóm trọ thưa người theo nhịp riêng, chủ quán trong hẻm biết rõ mùa nào vắng khách.
Mang quê lên phố. Chuyến trở lại thành phố thường kèm túi quà quê: gạo, mắm, bánh, rau trái nhà trồng, chia cho hàng xóm, bạn cùng phòng. Những món quà ấy lan dần thói quen ăn uống của mỗi vùng ra cả xóm.
Kết nối qua điện thoại. Gọi video cho con ở quê mỗi tối, nhóm chat gia đình, nhóm chat làng quê là cách nhiều người giữ gắn bó. Có cha mẹ “dạy học” cho con ở quê qua màn hình sau giờ tan ca.
Những khó khăn đặc thù và cách vượt qua
Thủ tục cư trú, giấy tờ cho con. Người mới đến hay lúng túng với tạm trú, khai sinh, nhập học cho con. Cách làm cụ thể thuộc mục thủ tục; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc: làm sớm, giữ đủ bản sao, hỏi trực tiếp công an và ủy ban phường khi không chắc.
Cô đơn và thiếu người thân. Làm ca, ở trọ, xa gia đình dễ sinh cô đơn, nhất là với người trẻ mới lên. Tham gia một nhóm thể thao, một lớp học buổi tối, một hoạt động thiện nguyện ở chùa hay nhà văn hóa giúp có thêm quan hệ ngoài chỗ làm.
Con nhỏ không ai trông. Nhiều gia đình trẻ gửi con về quê cho ông bà, hoặc gửi nhóm trẻ trong hẻm. Khi chọn nơi gửi trẻ, nên tìm cơ sở có phép hoạt động, hỏi phụ huynh khác và ghé xem trực tiếp.
Rủi ro việc làm. Việc theo ngày, theo công trình bấp bênh. Có hợp đồng lao động, có bảo hiểm khi đủ điều kiện, giữ một khoản dự phòng nhỏ là những cách giảm rủi ro mà người đi trước thường khuyên.
Câu hỏi thường gặp
Người nhập cư ở Trung Mỹ Tây làm những nghề gì nhiều nhất?
Phổ biến là công nhân xưởng, kho ven quốc lộ, thợ xây dựng, buôn bán nhỏ, giao hàng, chạy xe công nghệ, nhân viên văn phòng và kỹ sư ở khu công nghệ. Không có số liệu công khai tách theo nghề cho phường, đây là bức tranh quan sát chung.
Có xóm trọ toàn người một tỉnh không?
Có những dãy trọ, con hẻm nhiều người cùng quê vì người đến trước giới thiệu người đến sau. Tuy vậy, hiếm có nơi hoàn toàn một tỉnh; thường là pha trộn, với một nhóm cùng quê đông hơn. Điều này giúp người mới có chỗ dựa khi vừa đến.
Tìm hội đồng hương ở TP Hồ Chí Minh bằng cách nào?
Hỏi người cùng quê đã ở lâu là cách nhanh nhất. Nhiều hội có nhóm trực tuyến, trang mạng xã hội. Khi tham gia, hãy tìm hiểu hội hoạt động công khai, có ban liên lạc rõ ràng, và cẩn trọng với các khoản góp tiền không minh bạch.
Người tạm trú có được tham gia họp tổ dân phố không?
Họp tổ dân phố là sinh hoạt của cộng đồng dân cư nơi bạn sinh sống; người tạm trú thường vẫn được mời và có thể góp ý về việc chung. Cách tổ chức cụ thể tùy từng khu phố, nên hỏi tổ trưởng nơi mình ở.
Làm sao để con lớn lên ở đây vẫn biết quê gốc?
Kể cho con nghe về quê, cho con về quê dịp lễ, Tết khi có thể, giữ món ăn và ngày giỗ của gia đình. Trẻ lớn lên ở thành phố vẫn có thể gắn bó với quê cha mẹ nếu được tiếp xúc thường xuyên, không cần ép.