Một nhóm khởi nghiệp công nghệ muốn bắt đầu ở Công viên phần mềm Quang Trung thường có hai lối vào: tham gia chương trình ươm tạo doanh nghiệp, hoặc thuê chỗ ngồi trong không gian làm việc chung rồi lên dần. Ươm tạo cho nhóm chỗ làm, tư vấn, kết nối và đôi khi hỗ trợ thủ tục; đổi lại nhóm phải qua vòng xét chọn, theo lịch của chương trình và chịu các điều kiện ghi trong thoả thuận.
Chương trình ươm tạo trong công viên đã tồn tại từ nhiều năm, hình thức, điều kiện, quyền lợi thay đổi theo từng đợt và từng giai đoạn, nên bài không nêu chi tiết của một đợt cụ thể. Bài giải thích ươm tạo vận hành thế nào, nhóm nào hợp, nên hỏi gì trước khi ký, và vì sao vị trí ở Trung Mỹ Tây là lợi thế hay bất lợi tuỳ sản phẩm.
Ươm tạo doanh nghiệp là gì, khác thuê văn phòng ở đâu
Ươm tạo là mô hình hỗ trợ doanh nghiệp ở giai đoạn rất sớm: nhóm có ý tưởng hoặc sản phẩm thử, chưa có doanh thu ổn định, chưa đủ sức thuê văn phòng và thuê chuyên gia. Đơn vị ươm tạo cho chỗ làm việc với chi phí thấp hoặc ưu đãi, tổ chức các buổi huấn luyện về pháp lý, tài chính, bán hàng, gặp gỡ chuyên gia, giới thiệu với nhà đầu tư hoặc khách hàng tiềm năng.
Khác với thuê văn phòng đơn thuần, ươm tạo có đầu vào và đầu ra. Đầu vào là vòng xét chọn: nhóm nộp hồ sơ, trình bày sản phẩm, đội ngũ, kế hoạch. Đầu ra là mốc tốt nghiệp: sau một khoảng thời gian, nhóm phải rời chương trình, thuê chỗ riêng hoặc chuyển sang hình thức khác. Trong thời gian ươm, nhóm thường phải báo cáo tiến độ định kỳ và tham gia một số hoạt động bắt buộc.
Ở nhiều nơi trên thế giới, có chương trình đổi hỗ trợ lấy một phần cổ phần của công ty; có chương trình do nhà nước hoặc doanh nghiệp nhà nước hỗ trợ không lấy cổ phần. Mô hình nào áp dụng cho chương trình bạn định tham gia là điều đầu tiên phải hỏi, và phải thấy bằng văn bản.
Ba lựa chọn chỗ làm cho nhóm khởi nghiệp
Bảng so ở mức nguyên lý, không nêu giá. Quyền lợi cụ thể phụ thuộc từng chương trình và từng bên cho thuê.
| Tiêu chí | Chương trình ươm tạo | Chỗ ngồi trong không gian chung | Văn phòng nhỏ riêng |
|---|---|---|---|
| Điều kiện vào | Qua xét chọn, theo đợt | Thuê là vào, có chỗ là ngồi | Ký hợp đồng thuê, đặt cọc |
| Cam kết thời gian | Theo khoá ươm, có mốc tốt nghiệp | Ngắn, linh hoạt theo tháng | Thường dài hơn, có phạt chấm dứt sớm |
| Hỗ trợ đi kèm | Huấn luyện, chuyên gia, kết nối | Ít hoặc tuỳ nơi | Không |
| Ràng buộc | Báo cáo, tham gia hoạt động, có thể có điều khoản cổ phần | Nội quy chung | Điều khoản hợp đồng thuê |
| Bảo mật, phòng riêng | Thường hạn chế | Hạn chế | Có |
| Hợp với ai | Nhóm còn sớm, cần định hướng | Nhóm cần chỗ làm rẻ, tự chạy được | Nhóm đã có khách, cần phòng dự án |
Nhóm đã có khách hàng gia công trả tiền đều thường không cần ươm tạo; cái họ cần là chỗ làm ổn định và hạ tầng. Nhóm đang làm sản phẩm, chưa biết bán cho ai, mới là đối tượng ươm tạo giúp được nhiều nhất.
Chuẩn bị hồ sơ xét chọn
Hồ sơ cụ thể theo yêu cầu của từng đợt, nhưng gần như chương trình nào cũng muốn thấy những phần sau. Chuẩn bị trước giúp nhóm nộp nhanh khi có đợt mở.
- Vấn đề và người dùng. Mô tả một vấn đề có thật, ai đang gặp, họ đang giải quyết bằng cách nào. Càng cụ thể càng tốt: "chủ quán ăn nhỏ quanh khu văn phòng mất thời gian ghi đơn đặt cơm trưa" rõ hơn "ứng dụng giúp kinh doanh hiệu quả".
- Sản phẩm hiện có. Bản thử nghiệm chạy được, ảnh chụp, đoạn phim ngắn; số người đã dùng thử nếu có, ghi trung thực.
- Đội ngũ. Ai làm gì, kinh nghiệm liên quan, thời gian mỗi người dành cho dự án (toàn thời gian hay bán thời gian).
- Cách kiếm tiền. Ai trả tiền, trả cho cái gì, ước tính chi phí để có một khách — ghi rõ là ước tính.
- Pháp lý. Đã thành lập công ty chưa, ai sở hữu bao nhiêu phần, mã nguồn và thương hiệu đứng tên ai.
- Điều nhóm cần. Nói thẳng nhóm cần gì từ chương trình: chỗ ngồi, người hướng dẫn về bán hàng, kết nối khách doanh nghiệp, hỗ trợ thủ tục.
Phần pháp lý hay bị xem nhẹ. Nhóm bạn bè cùng làm, chưa thoả thuận ai sở hữu bao nhiêu, mã nguồn nằm trong tài khoản cá nhân của một người — đây là chỗ hay sinh tranh chấp khi công ty bắt đầu có giá trị. Nên viết thoả thuận sáng lập sớm, nhờ luật sư xem nếu có thể.
Các câu nên hỏi trước khi ký thoả thuận ươm tạo
Chương trình có lấy cổ phần hay quyền lợi tài chính nào không? Nếu có, tỷ lệ bao nhiêu, đổi lấy gì, có điều khoản ưu tiên khi gọi vốn sau này không. Nếu không, cũng nên thấy câu đó trong văn bản.
Thời gian ươm là bao lâu, điều kiện tốt nghiệp và điều kiện bị dừng là gì? Biết trước để lên kế hoạch chỗ làm tiếp theo, không bị động khi hết hạn.
Những hoạt động nào là bắt buộc? Buổi huấn luyện, báo cáo, sự kiện trình diễn; nhóm ít người cần biết sẽ mất bao nhiêu thời gian mỗi tuần cho phần này.
Ai sở hữu thứ được làm ra trong thời gian ươm? Mã nguồn, thương hiệu, dữ liệu thuộc về nhóm hay có chia sẻ quyền. Câu trả lời đúng phải là của nhóm, trừ khi có thoả thuận khác rõ ràng.
Có hỗ trợ đăng ký doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ, kế toán không? Nhiều nhóm kỹ thuật yếu nhất ở mảng này; hỗ trợ đúng lúc tiết kiệm nhiều sai sót.
Những nhóm đã tốt nghiệp giờ ở đâu? Hỏi để biết chương trình thực sự giúp được gì; nếu được, nói chuyện trực tiếp với một hai nhóm cũ.
Thoả thuận sáng lập và sở hữu trí tuệ: làm sớm đỡ cãi nhau muộn
Ai sở hữu bao nhiêu, vì sao. Chia phần theo đóng góp thật: tiền, thời gian toàn thời gian hay bán thời gian, kỹ năng khó thay thế. Chia đều cho dễ là cách phổ biến nhưng dễ gây bất mãn khi một người bỏ ít công hơn hẳn. Ghi rõ lý do chia để sau này có căn cứ nói chuyện.
Phần sở hữu nhận dần theo thời gian. Nhiều nhóm thoả thuận mỗi người nhận đủ phần của mình sau một số năm gắn bó, ai rời sớm thì chỉ giữ phần tương ứng thời gian đã làm. Cách này bảo vệ người ở lại khi có thành viên bỏ đi giữa chừng. Cách làm cụ thể theo luật doanh nghiệp Việt Nam nên hỏi luật sư.
Mã nguồn, tên miền, tài khoản phải đứng tên công ty. Kho mã nguồn, tên miền, tài khoản trên các chợ ứng dụng, tài khoản quảng cáo hay đứng tên cá nhân của người làm kỹ thuật. Khi người đó rời đi hoặc bất hoà, công ty có thể mất quyền kiểm soát sản phẩm. Chuyển về tài khoản công ty ngay khi có pháp nhân.
Thành viên đang làm ở công ty khác. Kỹ sư vừa làm ở một công ty gia công trong khu vừa làm dự án riêng buổi tối cần đọc lại hợp đồng lao động và cam kết bảo mật: có điều khoản về sản phẩm làm ngoài giờ, về sử dụng máy móc, kiến thức của công ty không. Tránh dùng máy công ty, mã của công ty cho dự án riêng.
Nhãn hiệu. Tên sản phẩm nên tra cứu trước khi dùng rộng rãi, và cân nhắc đăng ký nhãn hiệu khi sản phẩm bắt đầu có người dùng. Đổi tên sau khi đã có khách tốn kém hơn nhiều.
Vị trí Trung Mỹ Tây: lợi thế và bất lợi cho nhóm khởi nghiệp
Lợi thế rõ nhất là người. Quanh công viên có rất nhiều kỹ sư phần mềm, kiểm thử, thiết kế đang làm ở các công ty gia công, cùng sinh viên công nghệ thông tin thuê trọ quanh phường. Nhóm khởi nghiệp dễ tìm người làm bán thời gian, dễ gặp người có kinh nghiệm quy trình, và chi phí sinh hoạt của thành viên ở quanh Trung Mỹ Tây thường mềm hơn các quận trung tâm cũ.
Lợi thế thứ hai là khách doanh nghiệp công nghệ ngay bên cạnh. Một sản phẩm dành cho công ty phần mềm — công cụ kiểm thử, quản lý dự án, tuyển dụng kỹ sư — có thể tìm khách dùng thử chỉ bằng cách đi bộ sang toà bên cạnh. Sản phẩm phục vụ dân văn phòng, người thuê trọ cũng có sẵn thị trường thử nghiệm quanh khu.
Bất lợi nằm ở khoảng cách tới nhà đầu tư, khách hàng doanh nghiệp lớn và các sự kiện khởi nghiệp vốn tập trung nhiều ở trung tâm thành phố. Nhóm làm sản phẩm cho khách hàng tiêu dùng, bán lẻ, tài chính có thể phải đi lại nhiều. Cách nhiều nhóm làm là ngồi làm việc ở công viên, nhưng xếp lịch gặp khách, nhà đầu tư thành từng ngày cố định trong tuần để đi một lần cho gọn.
Những sai lầm hay gặp của nhóm mới
Sai lầm thứ nhất là dồn sức vào chỗ ngồi đẹp trước khi có khách. Một văn phòng riêng với hợp đồng dài và tiền cọc lớn ăn mất phần vốn đáng lẽ để nuôi sản phẩm. Ngồi chung, ngồi trong chương trình ươm tạo, thậm chí làm từ phòng trọ trong giai đoạn đầu không có gì đáng ngại.
Sai lầm thứ hai là coi ươm tạo là đích. Được chọn vào chương trình chỉ có nghĩa là có thêm điều kiện; sản phẩm, khách hàng và dòng tiền vẫn là việc của nhóm. Nhóm nào dành quá nhiều thời gian cho sự kiện, cuộc thi mà ít thời gian nói chuyện với người dùng thường tốt nghiệp với một bộ ảnh đẹp và một sản phẩm chưa ai trả tiền.
Sai lầm thứ tư, ít được nói, là cả nhóm cùng bỏ việc một lúc để làm toàn thời gian khi sản phẩm chưa có người dùng. Nhiều nhóm thành công bắt đầu bằng việc một người làm toàn thời gian, những người còn lại giữ việc ổn định và góp sức buổi tối, cuối tuần, rồi mới chuyển dần khi có khách trả tiền. Cách này chậm hơn nhưng giữ được nhóm qua giai đoạn khó nhất.
Sai lầm thứ ba là bỏ qua thủ tục. Chưa thành lập công ty mà đã nhận tiền của khách, chưa có hợp đồng với thành viên mà đã chia phần, dùng tài khoản cá nhân để thu tiền — những chuyện này dễ thành rắc rối về thuế và tranh chấp. Thủ tục thành lập doanh nghiệp, hộ kinh doanh có bài riêng trong mục Thủ tục hành chính và Doanh nghiệp và kinh doanh của trang.
Câu hỏi thường gặp
Chưa thành lập công ty có tham gia ươm tạo được không?
Nhiều chương trình nhận nhóm chưa có pháp nhân ở vòng đầu, rồi yêu cầu thành lập công ty trong thời gian ươm. Điều kiện cụ thể tuỳ từng đợt. Dù chương trình không bắt buộc, nhóm nên thoả thuận bằng văn bản về phần sở hữu giữa các thành viên từ sớm.
Sinh viên còn đi học có khởi nghiệp ở QTSC được không?
Được, nếu đáp ứng điều kiện của chương trình hoặc bên cho thuê chỗ ngồi. Sinh viên nên cân nhắc thời gian học, có thể bắt đầu bằng bán thời gian, tận dụng hỗ trợ của trường. Không nên vay mượn lớn để khởi nghiệp khi chưa có khách trả tiền.
Ươm tạo có cho tiền không?
Phần lớn chương trình ươm tạo hỗ trợ bằng chỗ làm, huấn luyện, kết nối; một số có giải thưởng hoặc kết nối với quỹ đầu tư. Tiền đầu tư thường đến từ nhà đầu tư, đi kèm thoả thuận cổ phần. Đọc kỹ mọi văn bản liên quan tới tiền và cổ phần, hỏi luật sư nếu cần.
Có nên đặt trụ sở công ty ở chỗ ngồi chung trong QTSC không?
Có thể nếu bên cho thuê đồng ý và cung cấp giấy tờ chứng minh quyền sử dụng địa chỉ. Hỏi rõ trước khi đăng ký, vì đổi địa chỉ trụ sở sau này mất thêm thủ tục, và cơ quan thuế có thể kiểm tra địa chỉ thực tế.
Nhóm khởi nghiệp ở QTSC tìm khách hàng đầu tiên ở đâu?
Bắt đầu từ những người gần nhất: công ty trong khu, quán ăn và nhà trọ quanh phường nếu sản phẩm phục vụ họ, mạng lưới của chương trình ươm tạo. Khách đầu tiên quý ở chỗ cho phản hồi thật, nên mời họ dùng thử và lắng nghe nhiều hơn là chào bán.
Khởi nghiệp thất bại thì xử lý công ty thế nào?
Có thể tạm ngừng kinh doanh hoặc giải thể theo thủ tục, quyết toán thuế, thanh toán nợ, chấm dứt hợp đồng lao động và hợp đồng thuê đúng quy định. Đừng bỏ mặc công ty, vì nghĩa vụ thuế và báo cáo vẫn phát sinh và ảnh hưởng tới người đại diện pháp luật.