Trong khu dân cư phường Trung Mỹ Tây có nhiều ngôi chùa với quy mô khác nhau: có chùa làng lâu đời gắn với cư dân gốc, có tịnh thất, niệm Phật đường nhỏ nằm trong hẻm, và có những ngôi chùa mới xây theo đà đô thị hóa. Ngày rằm, mùng một, chùa đông người đi lễ; ngày thường, chùa là chỗ yên tĩnh hiếm hoi giữa một vùng đông đúc.
Bài này tả chùa như một phần đời sống văn hóa của phường: chùa ở đây thường có những gì, sinh hoạt ra sao, người mới đến đi viếng thế nào cho đúng mực. Bài không bàn giáo lý và không nêu tên, địa chỉ từng chùa; bạn có thể hỏi người trong xóm để biết chùa gần nhà mình.
Ngoài chùa, khu vực còn có nhà thờ, thánh thất và các cơ sở thờ tự khác của cộng đồng, phản ánh sự đa dạng của cư dân. Bài có một mục ngắn nói về cách ứng xử chung khi đến những nơi này.
Các kiểu chùa bạn sẽ gặp
Chỉ cần đi vài con hẻm là thấy chùa ở Trung Mỹ Tây không giống nhau. Có thể chia làm mấy kiểu:
- Chùa làng lâu đời: lập từ khi vùng đất còn là làng ven đô, có khuôn viên tương đối rộng, cây lớn, tháp mộ các vị trụ trì. Đây là nơi gắn bó với nhiều gia đình gốc qua nhiều đời.
- Chùa xây mới hoặc mở rộng: những ngôi chùa xây thêm hoặc trùng tu lớn trong mấy chục năm gần đây, theo nhu cầu của dân số tăng.
- Tịnh thất, niệm Phật đường trong hẻm: quy mô nhỏ, có khi chỉ là một căn nhà được chuyển thành nơi tu tập, có vài người tu và một nhóm người trong xóm đến sinh hoạt.
- Am thờ trong nhà, trong xóm: không phải chùa nhưng là nơi thờ Phật, thờ Quan Âm của một gia đình hay một nhóm hàng xóm, mở cho người quen đến lễ ngày rằm.
Sự đa dạng này là đặc trưng của vùng ven đô: chùa làng giữ ký ức người gốc, tịnh thất trong hẻm phục vụ người mới đến sống quanh đó. Mỗi kiểu có nếp sinh hoạt riêng, và người đi lễ thường chọn nơi gần nhà, hợp với mình.
Muốn biết chùa gần nhà thuộc kiểu nào, cứ nhìn vào sinh hoạt: chùa có tháp mộ cổ, có người lớn tuổi trong xóm gọi bằng tên quen từ thời ông bà thường là chùa làng; chùa có lớp học, bếp ăn phục vụ đông người lao động thường là chùa đã mở rộng theo nhu cầu mới; còn nơi chỉ sáng đèn vào tối rằm, có vài chục người quen trong hẻm đến tụng kinh, thường là niệm Phật đường hay tịnh thất nhỏ.
Sinh hoạt ở chùa trong một tháng
Nhịp sinh hoạt ở chùa theo lịch âm. Mùng một và rằm là hai ngày đông nhất trong tháng: sáng sớm và chiều tối, người trong xóm đến lễ, có người ở lại nghe giảng, tụng kinh. Nhiều người đi làm chỉ ghé được buổi tối, nên chiều tối rằm, quanh chùa thường đông xe.
Ngày thường, chùa yên tĩnh hơn. Có người già đến ngồi chơi, có người tình nguyện đến quét dọn, nấu bếp. Một số chùa có khóa tu một ngày vào cuối tuần, lớp học cho trẻ em vào dịp hè, lớp dạy nấu chay hoặc lớp dạy chữ.
Nhiều chùa còn có bếp cơm chay phục vụ người đến lễ, có nơi phát cơm cho người lao động, bệnh nhân, người khó khăn. Ở một vùng đông người lao động như Trung Mỹ Tây, những bếp cơm này có ý nghĩa thiết thực, nhất là trong những thời kỳ khó khăn như đợt dịch năm 2021.
Các dịp lớn trong năm thường thấy ở chùa là rằm tháng Giêng, lễ Phật đản, rằm tháng Bảy với lễ Vu Lan, và dịp cuối năm. Các dịp này có thể đông gấp nhiều lần ngày thường, cần đi sớm và gửi xe từ xa.
Không gian một ngôi chùa làng Nam Bộ
Chùa làng ở vùng ven đô Gia Định xưa thường có bố cục quen thuộc: cổng chùa, sân trước có tượng Quan Âm lộ thiên hoặc hồ nước nhỏ, chánh điện ở giữa, phía sau là nhà tổ thờ các vị trụ trì đời trước, hai bên là nhà khách, nhà bếp, nơi ở của người tu. Nhiều chùa có khu tháp mộ các vị sư nằm phía sau hoặc bên hông.
Cây xanh là phần không thể thiếu: cây bồ đề, cây sứ, cây mai, những chậu kiểng do người trong xóm cúng. Giữa một vùng đô thị dày nhà như Trung Mỹ Tây, sân chùa có khi là khoảng xanh lớn nhất trong bán kính vài trăm mét, nơi người già ngồi nghỉ, trẻ con chơi đùa sau giờ học.
Chùa xưa thường có mái ngói, cột gỗ, hoành phi câu đối; chùa xây mới thường dùng bê tông, mái cong nhiều tầng. Nhiều chùa làng đã trùng tu theo kiểu mới, chỉ giữ lại vài món đồ cũ như chuông, tượng, bia đá. Khi đến thăm, nếu chú ý, bạn có thể nhận ra những dấu cũ ấy và hỏi người trong chùa về lịch sử của chúng.
Đi viếng chùa cho phải phép
Chùa mở cửa cho mọi người, dù bạn có theo đạo Phật hay không. Vài bước đơn giản giúp bạn đi viếng đúng mực:
- Ăn mặc kín đáo, lịch sự: không quần đùi, áo hở vai, váy ngắn. Mang theo áo khoác mỏng nếu cần che vai.
- Gửi xe đúng chỗ, không đậu chắn cổng chùa và lối đi của nhà dân xung quanh.
- Bỏ dép ở nơi quy định trước khi vào chánh điện; đi nhẹ, nói nhỏ, tắt chuông điện thoại.
- Đi vào bằng cửa bên, tránh đi thẳng cửa giữa ở những chùa có quy ước như vậy; quan sát người xung quanh để làm theo.
- Thắp nhang ở chỗ đã chỉ định, mỗi lần vài nén là đủ; nhiều chùa khuyến khích không đốt nhiều nhang để giữ không khí sạch.
- Không đặt tiền lẻ lên tượng, không sờ vào tượng; muốn cúng dường thì bỏ vào hòm công đức.
- Hỏi phép trước khi chụp ảnh, nhất là trong chánh điện và khi có người đang lễ.
Nếu muốn nói chuyện với vị trụ trì hay người tu, hãy chờ lúc họ rảnh, hỏi người trong chùa trước. Cách xưng hô thông thường là “thầy”, “sư cô”, “ni sư”; không chắc thì hỏi người đến lễ bên cạnh.
Chùa trong đời sống người nhập cư
Nơi tìm sự bình yên. Với người xa quê, làm việc nặng nhọc, một buổi tối rằm ngồi trong chùa là khoảng lặng hiếm có. Nhiều người kể chùa gần nhà trọ là nơi đầu tiên họ cảm thấy “có chỗ thuộc về” ở thành phố.
Nơi gặp đồng hương. Có chùa thu hút người từ cùng một vùng quê, nhất là chùa do người cùng quê lập. Ngày rằm, người ta gặp nhau, hỏi thăm việc làm, chỗ ở.
Nơi gửi gắm ngày giỗ. Người không có bàn thờ riêng ở phòng trọ đôi khi gửi linh vị hoặc nhờ chùa cúng giỗ cho người thân đã mất. Cách làm, đóng góp ra sao tùy mỗi chùa; nên hỏi trực tiếp.
Nơi học thêm cho con. Lớp hè, lớp kỹ năng, lớp dạy chữ ở một số chùa là chỗ gửi con an toàn, chi phí thấp với cha mẹ làm ca. Trước khi gửi, hỏi rõ lịch học, người phụ trách và cách đưa đón.
Chùa giữa phố đông: những chuyện phải dung hòa
Khi chùa nằm giữa khu dân cư dày đặc, sẽ có những chuyện cần dung hòa. Tiếng chuông, tiếng mõ sáng sớm có thể làm phiền người làm ca đêm; ngày rằm, xe người đi lễ có thể chắn hẻm; khói nhang có thể bay vào nhà bên cạnh.
Nhiều chùa đã tự điều chỉnh: giảm âm lượng loa, hạn chế đốt nhang, bố trí người hướng dẫn gửi xe vào ngày đông, hợp tác với tổ dân phố. Người dân sống quanh chùa, ngược lại, thường quen với nhịp chùa và nhận được nhiều thứ: một không gian xanh, một bếp cơm khi khó khăn, một nơi để trẻ con học hè.
Nếu có điều gì bất tiện, cách hay nhất là đến nói chuyện trực tiếp với người quản lý chùa, nhẹ nhàng và cụ thể. Phần lớn các chùa sẵn lòng lắng nghe hàng xóm, vì chính họ cũng là một phần của cộng đồng xóm.
Với người thuê nhà, nếu bạn nhạy cảm với tiếng chuông sáng sớm hay cảnh đông xe ngày rằm, hãy đến xem khu vực vào một buổi sáng sớm và một tối rằm trước khi quyết định thuê. Ngược lại, nhiều người lại chọn ở gần chùa vì yên tĩnh ban ngày, có cây xanh, và cảm giác an toàn khi có người qua lại thường xuyên.
Nhà thờ, thánh thất và các nơi thờ tự khác
Cư dân Trung Mỹ Tây đến từ nhiều vùng, nên các nơi thờ tự cũng đa dạng. Ngoài đình, chùa, trong vùng còn có nhà thờ, thánh thất, nhà nguyện và các cơ sở của những cộng đồng khác nhau. Có nơi gắn với nhóm cư dân di cư đến từ nhiều thập niên trước, có nơi phục vụ người mới đến.
Mỗi nơi có nếp sinh hoạt riêng: nhà thờ đông vào sáng Chủ nhật và các dịp lễ lớn như Giáng sinh, Phục sinh; thánh thất có lễ vào những ngày theo lịch riêng. Những dịp lớn, khu vực quanh đó thường đông người, kẹt xe, và cũng có không khí lễ hội mà người không theo đạo vẫn có thể đến xem.
Nguyên tắc ứng xử chung ở mọi nơi thờ tự giống nhau: ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng trong giờ lễ, không cản trở nghi thức, hỏi phép khi chụp ảnh, tôn trọng những gì người khác coi là thiêng liêng dù mình không chung niềm tin. Sống trong một phường nhiều nguồn gốc, sự tôn trọng ấy là điều kiện để mọi người ở cạnh nhau yên ổn.
Góp sức cho chùa mà không cần tiền
Nhiều người nghĩ góp cho chùa là bỏ tiền vào hòm công đức. Thực ra, ở các chùa trong khu dân cư, điều thiếu nhiều nhất thường là người. Bếp cơm chay cần người nhặt rau, rửa chén; ngày rằm cần người hướng dẫn gửi xe; lớp học hè cần người dạy, người trông.
Người đi làm văn phòng có thể góp kỹ năng: chụp ảnh, làm sổ sách, dạy tin học cho trẻ. Sinh viên có thể dạy kèm trong lớp hè. Người lao động có thể góp một buổi sáng Chủ nhật quét dọn, sửa chỗ hư.
Trước khi góp, hãy hỏi người quản lý chùa xem cần gì, vào lúc nào. Tự ý làm có khi gây phiền hơn giúp. Và cũng như mọi việc thiện nguyện, đừng để ai lợi dụng danh nghĩa chùa để quyên góp tiền mà không có sự xác nhận của chính chùa.
Câu hỏi thường gặp
Không theo đạo Phật có được vào chùa không?
Được. Chùa mở cửa cho mọi người đến viếng, tham quan, tìm sự yên tĩnh. Chỉ cần ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, tôn trọng nghi thức và hỏi phép trước khi chụp ảnh. Bạn không bắt buộc phải thắp nhang hay lạy nếu không muốn.
Ngày nào chùa ở Trung Mỹ Tây đông nhất?
Mùng một và rằm hằng tháng âm lịch, đặc biệt là rằm tháng Giêng, lễ Phật đản và rằm tháng Bảy. Buổi chiều tối các ngày này thường đông vì người đi làm ghé sau giờ tan ca. Nên đi sớm và gửi xe từ xa.
Có thể nhờ chùa cúng giỗ cho người thân không?
Nhiều chùa nhận gửi linh vị hoặc cúng giỗ cho gia đình có nhu cầu. Cách làm, ngày cúng và việc đóng góp mỗi chùa một khác. Hãy đến hỏi trực tiếp người quản lý chùa thay vì qua người trung gian.
Chùa có lớp học hè cho trẻ em không?
Một số chùa tổ chức lớp hè, lớp kỹ năng, lớp dạy chữ hoặc sinh hoạt cuối tuần cho trẻ. Không phải chùa nào cũng có và lịch thay đổi theo năm. Hỏi trực tiếp chùa gần nhà, xem người phụ trách và cách đưa đón trước khi đăng ký.
Thấy người quyên góp nhân danh chùa thì nên làm gì?
Đừng vội đưa tiền. Hỏi tên chùa, rồi tự liên hệ với chùa đó để xác nhận. Các chùa thường nhận đóng góp tại chỗ, có biên nhận hoặc ghi sổ công đức. Nếu nghi là giả mạo, báo cho công an hoặc tổ dân phố.