Trong các khu dân cư của phường Trung Mỹ Tây có nhiều xưởng nhỏ: may gia công, cắt, ủi, in và đóng gói hàng bán trên mạng, mộc, cơ khí nhỏ. Việc ở đây thường trả theo sản phẩm (lương khoán) hoặc theo ngày, nhận người học việc, giờ giấc theo đơn hàng với mùa cao điểm cuối năm; rủi ro chính là cháy nổ, bụi, tiếng ồn, tư thế ngồi lâu và chuyện không có hợp đồng.
Bài viết từ phía người lao động: làm sao chọn xưởng, hiểu cách tính lương khoán, giữ an toàn và quyền lợi. Chuyện mở xưởng, kinh doanh thuộc mục Doanh nghiệp và kinh doanh của trang. Bài không nêu đơn giá hay mức lương, vì phụ thuộc mặt hàng, độ khó, tay nghề và từng chủ xưởng.
Xưởng nhỏ trong hẻm: hình dung đúng
Một xưởng may gia công điển hình trong hẻm chiếm tầng trệt hoặc vài tầng của một căn nhà ống, có từ vài chục máy trở xuống, nhận hàng từ công ty may lớn hơn, từ chủ hàng chợ hoặc người bán hàng trên mạng. Chủ xưởng thường là thợ lâu năm tự đứng ra nhận hàng, vừa quản lý vừa ngồi máy. Không khí thân mật, giờ giấc linh hoạt, nhưng cũng ít quy trình bài bản như nhà máy.
Bên cạnh may là các xưởng in áo, in bao bì, cơ sở đóng gói hàng bán trên mạng, xưởng mộc làm đồ gỗ nội thất, tiệm cơ khí nhỏ làm khung sắt, cửa cổng. Những nơi này tuyển ít người, tuyển qua thông báo dán trước cửa, nhóm mạng xã hội của khu, hoặc người quen giới thiệu.
Người lao động ở các xưởng này phần nhiều là người từ các tỉnh đến, ở trọ quanh phường, một số là phụ nữ địa phương làm gần nhà để tiện chăm con. Ưu điểm lớn nhất là gần, linh hoạt, dễ vào; nhược điểm là thu nhập lên xuống theo đơn hàng và chế độ bảo hiểm thường thiếu.
Các vị trí hay gặp
Người mới thường bắt đầu từ việc đơn giản rồi lên dần. Các vị trí trong một xưởng may nhỏ:
- Phụ việc, học việc: nhặt chỉ, gấp, đóng gói, chuyển hàng giữa các khâu; vừa làm vừa học máy.
- Thợ may: may từng công đoạn hoặc may nguyên chiếc tuỳ xưởng; tay nghề quyết định đơn giá nhận được.
- Thợ cắt: trải vải, cắt theo rập; cần cẩn thận vì cắt sai là hỏng cả lô vải.
- Thợ ủi, hoàn thiện: ủi, kiểm hàng, gắn nhãn mác, đóng gói.
- Kiểm hàng: kiểm lỗi trước khi giao, quyết định hàng có bị trả về hay không.
- Đóng gói hàng online: soạn đơn, đóng hộp, dán phiếu, bàn giao cho đơn vị vận chuyển; nhịp nhanh, cao điểm vào các đợt khuyến mãi.
Ở xưởng in, xưởng mộc, cơ khí, vị trí cũng chia từ phụ việc tới thợ chính. Điều chung là học nghề tại chỗ, người chịu khó học máy, học khâu khó sẽ có thu nhập và vị trí tốt hơn sau một thời gian.
Lương khoán sản phẩm: đọc cho đúng
Lương khoán là trả theo số sản phẩm làm ra nhân với đơn giá mỗi sản phẩm. Hiểu các thành phần giúp bạn tính trước và đối chiếu khi nhận lương. Số liệu trong bảng là ví dụ giả định.
| Thành phần | Nghĩa là gì | Cần hỏi gì |
|---|---|---|
| Đơn giá | Tiền công cho một sản phẩm hoặc một công đoạn | Đơn giá từng mã hàng, có ghi lại không, đổi mã hàng thì báo thế nào |
| Sản lượng | Số sản phẩm đạt chất lượng làm được | Ai đếm, đếm lúc nào, hàng lỗi có bị trừ không |
| Hàng lỗi, làm lại | Sản phẩm không đạt phải sửa | Sửa có được tính công không, lỗi do vải hay do mình |
| Ngày chờ hàng | Ngày xưởng không có hàng để làm | Có được trả gì không, có báo trước không |
| Tăng ca | Làm thêm giờ khi gấp đơn | Đơn giá tăng ca có cao hơn không |
| Tạm ứng, giữ lương | Ứng trước giữa tháng, giữ lại một phần | Giữ lại bao nhiêu, khi nào trả, nghỉ việc có được trả đủ không |
Ví dụ giả định: may một công đoạn với đơn giá A đồng, một ngày làm được 300 chiếc đạt, 10 chiếc lỗi phải sửa. Nếu xưởng chỉ trả cho hàng đạt, công ngày là 300 nhân A; nếu sửa lỗi không tính công, bạn mất thời gian của 10 chiếc. Tự ghi sổ sản lượng hằng ngày và đối chiếu cuối tháng là thói quen bảo vệ chính mình hiệu quả nhất.
Chọn xưởng: để ý gì trong buổi đầu đến hỏi việc
Một buổi đến tận nơi cho bạn biết nhiều hơn mọi lời giới thiệu. Những điều nên để ý và hỏi:
- Lối đi và lối thoát có thông thoáng không, hàng có chất chắn cầu thang, cửa ra không; có bình chữa cháy ở chỗ dễ lấy không.
- Hệ thống điện có gọn gàng không, có ổ cắm nối chằng chịt, dây điện vắt qua đống vải không.
- Có quạt hút, cửa sổ, chỗ thông gió không; trong xưởng nóng tới mức nào vào buổi trưa.
- Chủ xưởng nói rõ đơn giá, cách đếm sản lượng, ngày trả lương, khoản giữ lại (nếu có) không; có chịu ghi ra giấy không.
- Người đang làm có vẻ làm lâu không, hay toàn người mới. Hỏi nhanh một hai người lúc nghỉ trưa về chuyện lương có trả đúng hẹn không.
- Chỗ ăn trưa, chỗ để xe, nhà vệ sinh; có cho người làm ở lại trên tầng không, và nếu có thì chỗ ở đó có an toàn cháy nổ không.
Không có xưởng nào hoàn hảo, nhưng một chủ xưởng nói rõ ràng về tiền công và chịu ghi lại thường cũng là người làm ăn đàng hoàng. Một nơi né tránh mọi câu hỏi về tiền và an toàn là dấu hiệu nên tìm chỗ khác.
Mùa cao điểm và mùa vắng
Ngành may và đóng gói có nhịp mùa rõ. Những tháng cuối năm trước Tết là cao điểm: đơn hàng dồn, xưởng tăng ca, có khi làm cả chủ nhật. Các đợt khuyến mãi lớn của thương mại điện tử cũng làm cơ sở đóng gói căng việc trong vài ngày. Ngược lại, sau Tết và giữa năm có thể ít hàng, xưởng cho nghỉ hoặc làm nửa ngày.
Thu nhập theo khoán vì thế lên xuống theo mùa. Người làm lâu năm thường để dành từ mùa cao điểm để bù mùa vắng, hoặc học thêm khâu khó để được giữ lại khi xưởng ít hàng. Một số người làm thêm ở nơi khác vào mùa vắng; nếu vậy, nói rõ với chủ xưởng để tránh hiểu lầm.
Tăng ca dồn dập cuối năm là lúc dễ tai nạn nhất: mệt, buồn ngủ, kim máy đâm tay, ngã khi khiêng hàng. Biết giới hạn của mình, nghỉ đúng giờ, ngủ đủ. Theo luật, làm thêm giờ cần sự đồng ý của người lao động và có giới hạn số giờ; ở xưởng nhỏ không hợp đồng, quyền này khó đòi, nhưng vẫn nên nói thẳng với chủ khi quá sức.
An toàn ở xưởng nhỏ trong nhà dân
Cháy nổ là rủi ro lớn nhất. Vải, chỉ, bông, giấy, gỗ, dung môi in đều dễ cháy; nhà ống trong hẻm có một lối ra, nhiều người ở luôn trên tầng. Ngày đầu đi làm, để ý xem lối thoát có bị chất hàng chắn không, có bình chữa cháy không, ổ điện có quá tải không. Không hút thuốc trong xưởng, không sạc xe điện qua đêm trong khu chứa hàng.
Bụi vải và bụi gỗ. Đeo khẩu trang phù hợp, làm ở chỗ thông gió, giặt quần áo làm việc riêng. Ho kéo dài, khó thở thì đi khám, nói rõ với bác sĩ nghề đang làm.
Tiếng ồn. Xưởng mộc, cơ khí, dãy máy may chạy liên tục gây ồn lớn. Dùng nút bịt tai, nghỉ giữa giờ ở chỗ yên. Ù tai, nghe kém dần là dấu hiệu nên đi khám.
Tư thế và mắt. Ngồi máy may cả ngày làm đau lưng, cổ, vai, mỏi mắt. Chỉnh ghế đúng độ cao, đủ ánh sáng, đứng dậy vận động mỗi giờ.
Hoá chất. Mực in, keo, dung môi, chất tẩy cần được để đúng chỗ, có nhãn, có găng tay và khẩu trang phù hợp; không tự pha trộn khi không được hướng dẫn. Bị dính vào mắt, da thì rửa bằng nhiều nước sạch và đi cơ sở y tế.
Hợp đồng, bảo hiểm và tai nạn lao động
Nhiều xưởng nhỏ không ký hợp đồng lao động, trả công theo ngày hoặc theo sản phẩm bằng tiền mặt. Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động, khi có việc làm trả công, có sự quản lý điều hành của người sử dụng lao động thì đó là quan hệ lao động, dù hai bên gọi là gì. Hợp đồng bằng văn bản giúp bạn có căn cứ khi bị nợ lương, khi có tai nạn, khi nghỉ việc.
Nếu chủ xưởng không đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bạn có thể cân nhắc tự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và mua bảo hiểm y tế hộ gia đình để có lưới an toàn tối thiểu. Hỏi đại lý thu hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội về cách tham gia; mức đóng và quyền lợi theo quy định hiện hành.
Khi bị tai nạn ở xưởng, ưu tiên sơ cứu và đưa đến cơ sở y tế ngay. Giữ lại giấy tờ khám chữa bệnh, ghi lại thời gian, nơi xảy ra, người chứng kiến, chụp ảnh hiện trường nếu được. Những thứ này cần thiết để yêu cầu chủ xưởng chịu trách nhiệm hoặc hưởng chế độ tai nạn lao động. Gặp tranh chấp, có thể nhờ hoà giải ở khu phố, phường, hoặc hỏi công đoàn, trợ giúp pháp lý của nhà nước.
Lên tay nghề hay chuyển hướng
Thợ may giỏi nhiều khâu, đọc được rập, xử lý được vải khó luôn có chỗ làm và có thể nhận hàng về tự làm, mở xưởng nhỏ sau vài năm. Học thêm thiết kế rập, cắt may trên máy chuyên dùng, quản lý chất lượng là đường đi lên trong nghề.
Một số người chuyển từ xưởng may sang các nhà máy may lớn ở khu công nghiệp lân cận để có hợp đồng, bảo hiểm đầy đủ và thu nhập ổn định hơn, chấp nhận đi xa hơn và giờ giấc chặt hơn. Một số khác chuyển sang bán hàng trên mạng, tận dụng hiểu biết về hàng may mặc.
Người trẻ đang làm xưởng ở Trung Mỹ Tây còn có thêm một lựa chọn ít người nghĩ tới: học nghề ngắn hạn để chuyển sang việc văn phòng quanh Công viên phần mềm, như nhập liệu, tổng đài, kiểm thử. Bài về học nghề và chuyển nghề trong mục này có các hướng cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Chưa biết may có xin vào xưởng được không?
Nhiều xưởng nhận người học việc, bắt đầu từ nhặt chỉ, đóng gói rồi học máy dần. Hỏi rõ thời gian học việc có được trả công không, bao lâu thì được giao công đoạn tính khoán. Không nên đóng tiền để được học việc tại xưởng.
Làm lương khoán thì có được nghỉ phép không?
Nếu có quan hệ lao động, người làm lương khoán vẫn có quyền nghỉ hằng năm, nghỉ lễ tết theo luật. Thực tế ở xưởng nhỏ không hợp đồng, quyền này thường không được thực hiện đầy đủ. Thoả thuận rõ từ đầu và ghi lại bằng văn bản nếu có thể.
Chủ xưởng giữ lại một phần lương có đúng không?
Một số nơi giữ một phần lương làm "tiền giữ chân". Luật lao động không cho phép người sử dụng lao động giữ giấy tờ tuỳ thân hay yêu cầu đặt cọc bằng tiền, và hạn chế khấu trừ lương. Nếu bị giữ lương, đòi giấy ghi nhận khoản bị giữ và hỏi cơ quan quản lý lao động khi cần.
Làm xưởng gần nhà mà con nhỏ ốm thì xin nghỉ thế nào?
Báo chủ xưởng càng sớm càng tốt, thoả thuận đổi ngày làm hoặc làm bù. Người có tham gia bảo hiểm xã hội có thể được hưởng chế độ khi con ốm theo quy định; người không tham gia thì phụ thuộc thoả thuận với chủ. Đây là một lý do nên có hợp đồng và bảo hiểm.
Xưởng may trong nhà dân có phải đăng ký gì không?
Cơ sở sản xuất phải đăng ký kinh doanh và đáp ứng yêu cầu về phòng cháy chữa cháy, môi trường theo quy mô. Người lao động không cần lo thủ tục này, nhưng nên để ý điều kiện an toàn chỗ làm. Thấy nguy cơ cháy rõ ràng, có thể báo khu phố hoặc lực lượng phòng cháy của phường.
Bị chủ xưởng nợ lương rồi bỏ đi thì làm gì?
Thu thập bằng chứng làm việc: tin nhắn, sổ sản lượng, ảnh chụp, người làm cùng xác nhận. Nhờ khu phố, phường hoà giải; hỏi trợ giúp pháp lý của nhà nước hoặc cơ quan quản lý lao động về cách khởi kiện. Ghi chép sản lượng hằng ngày từ đầu giúp bạn có căn cứ.