Hợp đồng lao động của người làm phần mềm cơ bản giống mọi hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động 2019, nhưng thường có thêm vài phần riêng cần đọc kỹ: cam kết bảo mật thông tin của khách hàng, điều khoản về quyền với sản phẩm làm ra, điều khoản không làm cho đối thủ, cam kết làm việc kèm theo đào tạo hoặc đi công tác nước ngoài, quy định làm từ xa và tăng ca theo dự án.
Bài dành cho kỹ sư, kiểm thử viên, kỹ sư cầu nối đang chuẩn bị ký hợp đồng với công ty ở Công viên phần mềm Quang Trung và các công ty công nghệ quanh phường Trung Mỹ Tây. Bài viết ở mức nguyên lý, nêu các mốc trong Bộ luật Lao động 2019 khi chắc chắn; quy định có thể được sửa đổi và hướng dẫn thêm, nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn khi có tranh chấp.
Đọc hợp đồng theo thứ tự này
Hợp đồng dài vài trang kèm phụ lục và quy chế nội bộ. Đọc theo thứ tự dưới đây để không bỏ sót phần quan trọng:
- Loại hợp đồng và thời hạn. Hợp đồng không xác định thời hạn hay xác định thời hạn (theo Bộ luật Lao động 2019 tối đa 36 tháng); ngày bắt đầu.
- Công việc, chức danh, nơi làm việc. Ghi rõ địa điểm (toà nhà trong công viên, hay có thể điều động đi nơi khác), có được làm từ xa không.
- Lương và phụ cấp. Mức lương theo hợp đồng, các khoản phụ cấp, kỳ trả lương, hình thức trả. Đây là căn cứ đóng bảo hiểm, nên để ý mức ghi trong hợp đồng so với thu nhập thực tế.
- Giờ làm, nghỉ ngơi, tăng ca. Giờ làm, giờ linh hoạt, cách tính tăng ca, trực hệ thống ngoài giờ.
- Bảo hiểm và phúc lợi. Bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp; bảo hiểm sức khoẻ bổ sung nếu có.
- Phần riêng của ngành: bảo mật, sở hữu sản phẩm, không cạnh tranh, cam kết đào tạo.
- Chấm dứt hợp đồng. Thời hạn báo trước, bàn giao, các khoản phải hoàn trả nếu có.
Đọc cả quy chế nội bộ được dẫn chiếu trong hợp đồng: quy chế lương thưởng, nội quy lao động, chính sách làm từ xa. Hợp đồng ghi "theo quy chế công ty" thì quy chế đó là một phần thoả thuận, bạn có quyền xin đọc trước khi ký.
Thử việc: những mốc trong luật
Bộ luật Lao động 2019 cho phép hai bên thoả thuận thử việc, ghi trong hợp đồng lao động hoặc hợp đồng thử việc riêng. Thời gian thử việc tối đa phụ thuộc trình độ công việc: không quá 180 ngày với công việc của người quản lý doanh nghiệp; không quá 60 ngày với công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên; không quá 30 ngày với công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ; không quá 6 ngày làm việc với công việc khác. Mỗi công việc chỉ được thử việc một lần. Không áp dụng thử việc với hợp đồng dưới một tháng.
Lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Kết thúc thử việc, công ty phải báo kết quả; nếu đạt, tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã ký hoặc ký hợp đồng mới. Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền huỷ bỏ thoả thuận mà không cần báo trước và không phải bồi thường.
Với lập trình viên có bằng đại học, mức trần thường áp dụng là 60 ngày. Các lời mời "thử việc ba tháng", "thử việc hai lần", "thử việc không lương" là dấu hiệu cần hỏi lại. Kiểm lại văn bản hiện hành nếu có sửa đổi sau năm 2019.
Bảo mật và sở hữu sản phẩm
Cam kết bảo mật gần như luôn có. Công ty gia công cam kết với khách giữ bí mật mã nguồn, tài liệu, dữ liệu; nên họ yêu cầu từng người cũng cam kết như vậy. Đọc kỹ phạm vi: thông tin nào là bí mật, thời hạn bảo mật sau khi nghỉ việc, hậu quả khi vi phạm. Bộ luật Lao động 2019 cho phép hai bên thoả thuận về bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ và quyền lợi, bồi thường khi vi phạm.
Sản phẩm làm ra thuộc về ai. Mã, tài liệu, thiết kế bạn làm trong công việc thường thuộc về công ty hoặc khách hàng của công ty. Một số hợp đồng ghi rộng tới mức cả sản phẩm bạn làm ngoài giờ bằng máy riêng cũng có thể bị đòi quyền. Nếu bạn có dự án cá nhân, liệt kê rõ khi ký và hỏi lại điều khoản.
Thiết bị và tài khoản. Dùng máy công ty cho việc công ty; không cài phần mềm lạ, không chép dữ liệu ra thiết bị cá nhân, không đưa mã của dự án lên công cụ trực tuyến không được phép, kể cả các công cụ hỗ trợ viết mã bằng trí tuệ nhân tạo khi công ty chưa cho phép.
Khi nghỉ việc. Trả thiết bị, xoá dữ liệu công ty trên thiết bị cá nhân nếu có theo hướng dẫn, không mang theo tài liệu. Cam kết bảo mật vẫn ràng buộc sau khi nghỉ theo thời hạn đã thoả thuận.
Không cạnh tranh và cam kết đào tạo: đọc kỹ, đừng hoảng
Một số hợp đồng có điều khoản cấm người lao động làm cho đối thủ cạnh tranh, cấm làm trực tiếp cho khách hàng của công ty, cấm lôi kéo đồng nghiệp trong một thời gian sau khi nghỉ. Ở Việt Nam, tính ràng buộc của điều khoản không cạnh tranh sau khi nghỉ việc còn nhiều cách hiểu: một mặt luật cho phép thoả thuận bảo vệ bí mật kinh doanh, mặt khác người lao động có quyền tự do làm việc. Điều khoản càng rộng, càng dài, không có bù đắp thì càng dễ bị tranh cãi. Khi gặp điều khoản kiểu này, nên hỏi lại phạm vi cụ thể và nhờ người có chuyên môn xem.
Cam kết đào tạo phổ biến hơn: công ty trả chi phí cho bạn học tiếng Nhật, học chứng chỉ, đi công tác nước ngoài, đổi lại bạn cam kết làm việc thêm một thời gian, nghỉ sớm phải hoàn trả chi phí. Luật cho phép hai bên ký hợp đồng đào tạo với nội dung như vậy. Điểm cần đọc: chi phí đào tạo tính những gì, có chứng từ không, cách tính hoàn trả khi nghỉ giữa chừng (toàn bộ hay theo tỷ lệ thời gian còn lại).
Không nên ký cho xong rồi nghĩ "chắc không ai đòi". Nhiều tranh chấp quanh các công ty gia công xảy ra đúng ở khoản hoàn trả đào tạo khi người lao động nhận được lời mời tốt hơn. Biết trước con số phải trả giúp bạn quyết định tỉnh táo.
Làm từ xa, tăng ca, trực hệ thống: hỏi gì
Đây là phần hay chỉ nói miệng lúc phỏng vấn rồi khác đi khi làm. Nên có câu trả lời bằng văn bản.
| Vấn đề | Câu hỏi | Mốc trong luật (để đối chiếu) |
|---|---|---|
| Làm từ xa | Mấy ngày mỗi tuần, có ghi trong quy chế không, ai chịu chi phí mạng, thiết bị | Do thoả thuận và quy chế công ty |
| Giờ linh hoạt | Khung giờ bắt buộc có mặt, cách chấm công | Thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ/ngày, 48 giờ/tuần |
| Tăng ca | Tính theo giờ hay khoán, có bù nghỉ không, ai duyệt | Phải có sự đồng ý của người lao động; trả ít nhất 150% ngày thường, 200% ngày nghỉ hằng tuần, 300% ngày lễ, tết |
| Trực ngoài giờ | Trực tại nhà có tính công không, phải phản hồi trong bao lâu | Do thoả thuận, nên ghi rõ |
| Họp với khách khác múi giờ | Họp tối có được tính giờ làm hoặc bù giờ không | Giờ làm ban đêm (22 giờ – 6 giờ) được trả thêm ít nhất 30% |
| Giới hạn làm thêm | Công ty có theo dõi tổng giờ làm thêm không | Có giới hạn theo tháng và năm, một số trường hợp được cao hơn — kiểm văn bản hiện hành |
Các mốc trên lấy theo Bộ luật Lao động 2019; giới hạn giờ làm thêm từng được điều chỉnh tạm thời bằng văn bản riêng, nên khi cần con số chính xác, đọc văn bản đang có hiệu lực. Trong ngành phần mềm, nhiều công ty trả "lương trọn gói" và không tính tăng ca; điều này phải thoả thuận rõ, không thể tự hiểu ngầm.
Làm tự do, cộng tác viên: khác gì người lao động
Nhiều kỹ sư ở Trung Mỹ Tây nhận việc tự do ngoài giờ hoặc làm hẳn tự do cho khách trong và ngoài nước. Quan hệ lúc này thường là hợp đồng dịch vụ: bạn cam kết giao sản phẩm, khách trả tiền, không có quan hệ quản lý điều hành như người lao động. Hệ quả là không có bảo hiểm xã hội bắt buộc do bên thuê đóng, không có phép năm, không có trợ cấp thôi việc; bạn tự lo thuế thu nhập cá nhân theo quy định, tự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế nếu muốn.
Ngược lại, có trường hợp công ty gọi là "hợp đồng cộng tác viên" nhưng thực tế bạn làm toàn thời gian, theo giờ công ty, chịu quản lý như nhân viên. Về nguyên tắc, nội dung thật của quan hệ mới quyết định đó có phải hợp đồng lao động không, không phải tên gọi. Nếu rơi vào tình huống này, hỏi lại công ty và tìm hiểu quyền của mình.
Làm tự do ngoài giờ trong khi đang là nhân viên cần đọc lại hợp đồng chính: có cấm làm việc cho bên khác, cấm làm cho khách của công ty, cấm dùng thiết bị công ty không. Tránh xung đột lợi ích là cách giữ cả hai công việc.
Chấm dứt hợp đồng: báo trước và bàn giao
Người lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng nhưng phải báo trước theo Bộ luật Lao động 2019: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn; ít nhất 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng; ít nhất 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Một số ngành nghề đặc thù có thời hạn riêng. Có những trường hợp không cần báo trước, như không được trả đủ lương đúng hạn hoặc bị ngược đãi, quấy rối.
Khi nghỉ, công ty có trách nhiệm thanh toán các khoản liên quan trong thời hạn luật định, xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội và trả lại giấy tờ đã giữ (nếu có). Bàn giao đầy đủ công việc, tài liệu, tài khoản để không bị giữ lại các khoản thanh toán vì lý do bàn giao.
Gặp tranh chấp, có thể yêu cầu công đoàn cơ sở hỗ trợ, đề nghị hoà giải viên lao động, hoặc khởi kiện theo quy định. Trợ giúp pháp lý của nhà nước, luật sư lao động là nơi nên hỏi trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bắt ký hợp đồng thử việc riêng rồi mới ký hợp đồng chính có đúng không?
Bộ luật Lao động 2019 cho phép thoả thuận thử việc trong hợp đồng lao động hoặc bằng hợp đồng thử việc riêng. Điều cần để ý là thời gian thử việc không vượt mức trần, lương thử việc không dưới 85% và mỗi công việc chỉ thử một lần.
Lương ghi trong hợp đồng thấp hơn thu nhập thực tế có sao không?
Mức ghi trong hợp đồng thường là căn cứ đóng bảo hiểm xã hội, ảnh hưởng tới các chế độ ốm đau, thai sản, thất nghiệp, lương hưu sau này. Một số khoản được loại khỏi tiền lương đóng bảo hiểm theo quy định. Nếu chênh lệch lớn, hỏi rõ cách tính và cân nhắc quyền lợi dài hạn.
Có được dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để viết mã ở công ty không?
Tuỳ chính sách của công ty và yêu cầu của khách hàng. Nhiều dự án cấm đưa mã, tài liệu lên công cụ bên ngoài vì lý do bảo mật. Hỏi rõ trước khi dùng; vi phạm cam kết bảo mật có thể bị kỷ luật dù bạn chỉ muốn làm nhanh hơn.
Nghỉ việc trước hạn cam kết đào tạo thì phải trả bao nhiêu?
Theo hợp đồng đào tạo đã ký. Đọc kỹ chi phí được tính những gì, có chứng từ không, hoàn trả toàn bộ hay theo tỷ lệ thời gian còn lại. Nếu thấy khoản đòi hoàn trả không có căn cứ, yêu cầu giải trình và hỏi người có chuyên môn.
Làm từ xa có còn được hưởng đủ quyền lợi như ở văn phòng không?
Làm từ xa là cách tổ chức công việc, không làm mất quan hệ lao động; lương, bảo hiểm, phép năm vẫn theo hợp đồng. Chi phí mạng, thiết bị, an toàn khi làm tại nhà nên được thoả thuận rõ trong quy chế làm từ xa của công ty.
Freelancer có phải đóng thuế không?
Thu nhập từ làm tự do thuộc diện chịu thuế thu nhập cá nhân theo quy định; bên trả tiền có thể khấu trừ trước, hoặc bạn tự khai, quyết toán. Quy định về thuế có thay đổi, nên kiểm hướng dẫn hiện hành của cơ quan thuế hoặc hỏi kế toán.