Trung Mỹ Tây hôm nay là khu dân cư đông, nhưng chỉ cần đi chậm trong hẻm là nhận ra dấu làng ruộng vườn cũ: con hẻm cong theo bờ ruộng, đoạn mương còn sót, ngôi mộ gia đình nằm giữa hai dãy trọ, cây me, cây xoài to hơn mọi thứ xung quanh, căn nhà mái ngói thấp có hàng ba phía trước. Đó là những lớp còn lại của các xã ven đô thuộc Hóc Môn trước năm 1997.
Bài này là một cách nhìn, không phải bản đồ di tích. Nó giúp bạn đọc được vùng đất mình sống, biết vì sao chỗ này ngập còn chỗ kia không, vì sao hẻm đang thẳng bỗng gãy khúc, vì sao có một khoảng sân trống giữa khu nhà san sát. Nó cũng nhắc những điều nên tránh khi tò mò: đất mộ, nhà cũ phần lớn là tài sản riêng của người đang sống ở đó.
Không có danh sách địa chỉ cụ thể ở đây. Những ngôi nhà cũ, mộ cổ trong khu dân cư hầu hết không phải điểm tham quan, và bài không muốn biến chúng thành nơi người lạ kéo đến.
Hẻm cong và hẻm gãy khúc: dấu bờ ruộng cũ
Vì sao hẻm không thẳng. Khi ruộng được chia bán từng phần, lối đi chung thường là bờ ruộng hoặc bờ vườn cũ. Bờ ruộng uốn theo địa hình và ranh thửa, nên con hẻm bê tông đổ lên đó cũng uốn theo. Hẻm gãy khúc vuông góc thường là chỗ hai thửa đất của hai chủ khác nhau gặp nhau.
Hẻm cụt có lý do. Nhiều hẻm cụt dừng lại ở một khu đất chưa ai bán, một ngôi mộ, hoặc một con mương cũ. Hẻm cụt hôm nay là ranh giới đất của hôm qua.
Đối chiếu với khu dân cư quy hoạch. Ở những khu dân cư làm theo dự án sau năm 2000, đường thẳng, lô đất vuông. Đi từ khu đó sang hẻm cũ, bạn sẽ thấy rõ hai thời kỳ nằm cạnh nhau chỉ cách một ngã rẽ.
Hẻm rộng hẹp bất thường. Một con hẻm đang rộng bỗng thắt lại chỉ vừa một xe máy thường là chỗ có một căn nhà cũ chưa chịu lùi vào khi mở hẻm, hoặc chỗ bờ ruộng xưa hẹp hơn. Những chỗ thắt như vậy thường là nơi kẹt xe nhất giờ đi làm.
Mương, rạch và chỗ đất trũng: nước nhớ đường cũ
Vùng ven tây bắc thành phố xưa có nhiều mương dẫn nước ra ruộng, rạch nhỏ thoát nước về các kênh lớn hơn. Khi đô thị hóa, nhiều mương bị lấp, cống hóa hoặc thu hẹp thành rãnh dọc hẻm. Một số đoạn còn hở, thường nằm sau các dãy nhà, đầy rác và bèo, ít ai để ý.
Nước thì nhớ đường cũ. Khi mưa lớn, nước tìm về những chỗ trũng nhất, chính là ruộng thấp ngày xưa, dù trên đó giờ là nhà. Nếu bạn để ý một khu hay ngập trong khi khu bên cạnh khô ráo, khả năng cao khu ngập là ruộng trũng hoặc lòng mương cũ đã bị san lấp chưa đủ cao.
Biết điều này có ích thực tế: người thuê nhà có thể hỏi chủ nhà khu đó trước kia là gì, người mua nhà có thể tìm hiểu cao độ nền so với đường và hỏi hàng xóm về mùa mưa. Còn với người làm quy hoạch, những đoạn mương còn sót là cơ hội giữ lại lối thoát nước tự nhiên trước khi chúng biến mất hoàn toàn.
Mộ trong vườn: nếp cũ của gia đình gốc
Ở Nam Bộ, người ta có thói quen chôn cất người thân ngay trong vườn nhà, gần nơi con cháu sinh sống. Khi vườn được chia nhỏ, bán dần, những ngôi mộ ấy thường ở lại, vì gia đình không muốn dời hoặc chưa có điều kiện dời. Kết quả là giữa khu dân cư dày đặc, thỉnh thoảng có một khoảnh đất nhỏ với vài ngôi mộ xi măng cũ, có hàng rào hoặc không.
Với người mới đến, những ngôi mộ này có thể gây bỡ ngỡ. Cách cư xử đúng mực rất đơn giản: không xả rác, không đậu xe chắn, không để trẻ con leo trèo, không chụp ảnh khi có người nhà đang thăm viếng. Đó là phần đất thiêng của một gia đình đang sống ngay bên cạnh.
Việc di dời mộ khỏi khu dân cư là chuyện của gia đình và chính quyền, theo quy định về nghĩa trang và quy hoạch. Bài này không bàn chuyện nên giữ hay dời; chỉ ghi nhận rằng chúng là một trong những dấu vết rõ nhất cho thấy nơi đây từng là vườn nhà của người gốc.
Với người thuê nhà, một điều thực tế nên biết: chủ đất thường giữ lối đi để con cháu ra thăm mộ vào dịp Thanh minh, ngày giỗ, Tết. Những ngày đó có thể có người lạ đi qua sân, có nhang khói, có mâm cúng. Hỏi trước chủ nhà về chuyện này giúp hai bên tránh khó chịu, và cũng là cách thể hiện sự tôn trọng nếp nhà của người đã ở đây trước mình.
Những dấu vết khác đáng để ý khi đi bộ
Ngoài hẻm, mương và mộ, còn vài loại dấu vết nhỏ hơn. Không cái nào là di tích chính thức, nhưng gộp lại thành bức tranh về làng xưa:
- Cây lớn tuổi: cây me, cây xoài, cây dầu, cây sao đứng lẻ giữa khu nhà, to hơn hẳn mọi cây xung quanh. Chúng thường là cây vườn hoặc cây đầu ngõ của một gia đình cũ.
- Nhà mái ngói thấp: nhà có hàng ba phía trước, cột gỗ, mái ngói âm dương hoặc ngói móc, nền cao hơn sân. Loại nhà này giờ hiếm, thường kẹp giữa nhà nhiều tầng.
- Giếng nước cũ: nhiều nhà xưa dùng giếng đào trước khi có nước máy. Giếng có thể đã lấp, chỉ còn miệng giếng xây hoặc một nắp bê tông tròn.
- Am thờ đầu ngõ, miếu nhỏ: một am thờ Thổ địa, một miếu nhỏ ở đầu hẻm thường là của xóm cũ, có người trong xóm nhang khói.
- Bờ tường, bờ rào cao thấp lệch nhau: chỗ nền nhà cũ thấp hơn nền nhà mới cả gang tay, dấu vết của các đợt nâng nền chống ngập.
Hãy coi những dấu vết này như chữ viết trên mặt đất. Đọc được chúng, bạn hiểu phường mình rõ hơn bất cứ bảng giới thiệu nào, và biết trân trọng những thứ không thể làm lại.
Tên xóm, tên ngã ba: dấu vết bằng lời
Bên cạnh dấu vết trên mặt đất, làng xưa còn để lại dấu vết trong lời nói. Người lớn tuổi thường gọi một khúc đường theo tên một quán nước đã đóng cửa từ lâu, một ngã ba theo tên gia đình từng ở góc đó, một cây cầu nhỏ theo tên con rạch đã bị lấp. Những tên ấy không có trên bản đồ, nhưng vẫn được dùng khi người trong xóm chỉ đường cho nhau.
Loại tên này mất rất nhanh, vì chỉ sống trong một thế hệ. Khi quán đóng, gia đình dời đi, con rạch bị lấp, lớp trẻ không còn thấy vật mà tên gọi chỉ đến, nên không ai dùng nữa. Chỉ trong mười, hai mươi năm, một vùng có thể mất gần hết lớp tên dân gian của nó.
Nếu bạn nghe một cái tên lạ khi người lớn tuổi chỉ đường, hãy hỏi thêm: tên đó từ đâu ra, chỗ đó ngày xưa có gì. Ghi lại cùng vị trí hiện nay. Đây là cách đơn giản nhất để giữ lại một phần lịch sử mà không cần đến kho lưu trữ hay sách vở.
Bài này cố ý không liệt kê những tên ấy, vì chúng cần được chính người địa phương xác nhận. Một danh sách do người ngoài lập, dựa trên nghe kể một lần, rất dễ sai và dễ bị chép đi khắp nơi.
Đi tìm dấu vết cho đúng mực
Đi bộ, đi chậm, vào giờ thưa. Sáng sớm cuối tuần là lúc hẻm vắng xe, dễ quan sát. Đi xe máy thì lướt qua, không thấy gì.
Hỏi trước khi chụp. Nhà cũ, mộ vườn là tài sản riêng. Muốn chụp cận cảnh, xin phép chủ nhà; nếu không có ai, chỉ chụp từ ngoài đường công cộng và không chụp người.
Không đăng địa chỉ chính xác. Chia sẻ ảnh thì được, nhưng đừng ghi số nhà, đừng đánh dấu bản đồ chi tiết, để tránh làm phiền gia chủ hoặc thu hút người có ý xấu.
Ghi chép có ích hơn ảnh đẹp. Ghi lại cây gì, nhà kiểu gì, ai kể chuyện gì, năm nào. Một cuốn sổ ghi chép như vậy sau vài năm thành tư liệu quý cho cả khu phố.
Đừng vào đất có rào. Một khoảnh vườn bỏ hoang, một ngôi mộ có hàng rào, một căn nhà đóng cửa vẫn có chủ. Đứng ngoài nhìn là đủ, không trèo rào, không bước vào sân.
Vì sao dấu vết làng xưa mất nhanh ở vùng ven
Giá đất cao, mỗi mét vuông đều phải sinh lời. Khi đất trong hẻm cũng có giá, rất khó giữ một khoảng vườn, một cây lớn hay một căn nhà thấp. Áp lực xây cao, xây kín là áp lực kinh tế thật, không thể trách riêng ai.
Chia thừa kế làm đất vụn ra. Một khu vườn của ông bà chia cho năm người con thành năm lô nhỏ, mỗi lô xây một căn nhà. Cây lớn, giếng nước, lối đi chung của khu vườn cũ thường không còn chỗ đứng.
Nâng nền chống ngập. Mỗi lần đường được nâng lên, nhà hai bên phải nâng theo. Nhà cũ không nâng được thì phải đập xây lại. Lớp nhà xưa vì thế biến mất nhanh nhất ở những khu hay ngập.
Không có danh mục bảo vệ. Phần lớn dấu vết làng xưa không phải di tích được xếp hạng, nên không có cơ chế bảo vệ. Chúng còn hay mất là do quyết định của từng gia đình.
Giữ lại những gì có thể giữ
Không ai đòi một phường đông dân giữ nguyên ruộng vườn. Nhưng vài thứ có thể giữ mà không cản sự phát triển: một cây cổ thụ được chừa lại khi xây, một đoạn mương được làm thành rãnh xanh thay vì lấp kín, một ngôi nhà cũ được ghi lại bằng ảnh và lời kể trước khi phá.
Người có thể làm nhiều nhất là chính các gia đình gốc và ban điều hành khu phố. Một gia đình quyết định giữ cây me trước sân; một khu phố đề nghị trồng cây ở chỗ mương cũ; một nhóm học sinh phỏng vấn ông bà về xóm cũ. Những việc nhỏ ấy cộng lại tạo nên bản sắc mà các khu đô thị mới tinh không có.
Sau khi Trung Mỹ Tây và Tân Chánh Hiệp gộp làm một, phường mới có thêm lý do để làm việc này: hai vùng đất cùng gốc ruộng vườn ven đô, cùng có những lớp dấu vết tương tự, và câu chuyện chung của chúng chỉ có thể kể nếu còn thứ gì để kể.
Câu hỏi thường gặp
Ở Trung Mỹ Tây có di tích được xếp hạng không?
Việc xếp hạng di tích do cơ quan văn hóa quyết định và có danh mục công khai. Bạn nên tra danh mục di tích của thành phố hoặc hỏi cơ quan văn hóa của phường để biết chính xác. Bài này nói về dấu vết làng xưa nói chung, phần lớn không phải di tích được xếp hạng.
Nhà thuê gần mộ trong vườn có sao không?
Đây là chuyện cảm nhận cá nhân. Về mặt đời sống, mộ trong vườn là tài sản và nơi thờ phụng của gia đình chủ đất, không ảnh hưởng gì nếu bạn giữ vệ sinh và tôn trọng. Nếu bạn không thoải mái, nên hỏi rõ trước khi ký hợp đồng thuê.
Làm sao biết khu mình ở trước kia là ruộng hay vườn?
Hỏi hàng xóm lớn tuổi là cách nhanh nhất. Ngoài ra, quan sát cao độ nền, mức ngập khi mưa lớn và hình dạng các con hẻm cũng cho gợi ý. Giấy tờ đất cũ đôi khi ghi loại đất ban đầu, nhưng đó là giấy tờ riêng của chủ đất.
Có nên đăng ảnh nhà cổ trong hẻm lên mạng xã hội không?
Có thể chia sẻ ảnh chụp từ đường công cộng, nhưng không nên ghi địa chỉ chính xác hay đánh dấu vị trí. Nếu chụp cận cảnh hoặc có người trong ảnh, hãy xin phép trước. Nhà cổ trong khu dân cư là nhà ở của người ta, không phải điểm tham quan.
Ai lo việc giữ cây cổ thụ trong khu dân cư?
Cây trên đất riêng thuộc quyền chủ đất; cây trên đất công do cơ quan quản lý cây xanh và chính quyền phụ trách. Nếu thấy cây cổ thụ có nguy cơ bị chặt hoặc gãy đổ, có thể báo ban điều hành khu phố hoặc ủy ban phường để được hướng dẫn.